Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың билік басына келгеніне 7 жыл толуына орай, елімізде жүзеге асқан саяси реформалардың маңызы, «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасының басты құндылықтары, жастар саясатының әлеуеті мен 2026 жылғы саяси жаңғырулар төңірегінде ҚР Құрылтай депутаты, Президенттік жастар кадрлық резервінің мүшесі, халықаралық гроссмейстер, PhD доктор, саясаттанушы Гүлісхан Нахбаевамен Alash.kz ұлттық порталының тілшісі сұхбаттасқан еді.
– Биыл Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан Президенті қызметіне кіріскеніне жеті жыл толды. Осы уақыт аралығында Мемлекет басшысының бастамасымен елімізде ауқымды саяси реформалар жүзеге асты. Осы жеті жылды қорытындылай келе, Қазақстанның саяси дамуына қандай баға бересіз?
– Меніңше, Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың жеті жылдық қызметін бағалағанда, ең алдымен, бұл кезеңді Қазақстанның саяси жүйесін жаңғырту кезеңі ретінде қарастырған жөн.
Бұл жеті жылда еліміздің саяси дамуында бұрынғы қалыптасқан модельді біртіндеп өзгертуге бағытталған маңызды қадамдар жасалды. Әсіресе 2022 жылғы конституциялық реформа саяси жүйенің жаңа архитектурасын қалыптастыруға негіз болды. Президенттің өкілеттіктерін қайта қарау, Парламенттің рөлін күшейту, Конституциялық Соттың құрылуы, сайлау жүйесіне өзгерістер енгізу, саяси партияларды тіркеу рәсімін жеңілдету, ауыл әкімдерін тікелей сайлау сияқты бастамалар осы өзгерістердің нақты көрінісі болды.
Мен үшін бұл реформалардың басты ерекшелігі – олардың тек саяси институттарды өзгертуімен шектелмей, мемлекет пен қоғам арасындағы қарым-қатынастың жаңа мәдениетін қалыптастыруға бағытталуында.
Саяси жаңғыру бір күнде жүзеге асатын процесс емес. Заңнаманы өзгерту – жұмыстың бір бөлігі ғана. Ең маңыздысы – сол заңнаманың қоғамдық санада орнығуы, мемлекеттік органдардың есептілігі мен ашықтығының артуы және азаматтардың өз елінің саяси өміріне жауапкершілікпен араласуы.
Бүгінде біз саяси реформалардың кезекті кезеңіне келдік. 2026 жылғы жаңа Конституция мен бір палаталы Құрылтайдың құрылуы – осы өзгерістердің жаңа сатыға көтерілгенін көрсетеді.
Сондықтан жеті жылдыққа баға ретінде, мен бұл кезеңді Қазақстанның саяси жүйесін эволюциялық жолмен жаңарту кезеңі деп бағалар едім. Ендігі негізгі міндет – қабылданған реформалардың сапалы іске асуын қамтамасыз ету. Өйткені кез келген реформаның шынайы нәтижесі оның қағаз жүзінде қабылдануымен емес, азаматтардың күнделікті өмірінде сезілуімен өлшенеді.
– «Әділетті Қазақстанды» құру жолындағы реформалардың ішінде еліміздің саяси жүйесіне елеулі өзгеріс әкеліп, жаңа мүмкіндіктерге жол ашқан қандай бастамаларды ерекше атап өтер едіңіз?
– «Әділетті Қазақстан» ұғымын мен ең алдымен адамға жасалған жағдайдан көремін. Мемлекеттің басты капиталы – табиғи ресурс немесе экономика ғана емес, оның адами капиталы. Сондықтан жаңа Конституцияда ғылым, білім және адами капиталдың елдің стратегиялық дамуындағы маңызына ерекше мән берілуі – өте маңызды қадам.
Елімізде азаматтардың білім алуына, денсаулығын қорғауына, кәсіптік-техникалық және жоғары білім алуына мемлекет тарапынан кең мүмкіндік жасалған. Әлеуметтік осал топтарға атаулы қолдау көрсетіледі. Бұл – мемлекеттің азамат алдындағы жауапкершілігінің нақты көрінісі.
Меніңше, әділеттілік – барлығына бірдей жағдай жасау ғана емес. Әділеттілік – кімге қандай қолдау қажет екенін көріп, оны нақты адамға, нақты жағдайда жеткізе білу. Яғни мемлекеттік қолдау атаулы әрі нәтижелі болуы керек.
Құрылтай депутаты ретінде мен үшін маңыздысы да осы. Біз азамат мемлекеттен тек көмек күтетін емес, керісінше мемлекет жасаған мүмкіндікті пайдаланып, білім алып, еңбек етіп, өз әлеуетін жүзеге асыра алатын қоғам қалыптастыруымыз керек. Ал қиын жағдайға тап болған азамат мемлекет тарапынан қажетті қолдаусыз қалмауы тиіс.
Сондықтан «Әділетті Қазақстан» – тек саяси реформалардың атауы емес. Бұл – адамды бірінші орынға қоятын, білім мен ғылымды дамудың негізгі тірегіне айналдыратын, әлеуметтік жауапкершілігі жоғары мемлекет құру идеясы.
Жаңа Конституцияның да түпкі мәні осында деп ойлаймын: мемлекет институттарының барлығы ең алдымен азаматтың мүддесіне, оның құқықтары мен мүмкіндіктерін кеңейтуге және елдің болашағын қалыптастыратын адами капиталды дамытуға қызмет етуі керек. Мен үшін әділетті мемлекет дегеніміз – әр азаматқа мүмкіндік беретін және қажет кезде нақты қолдау көрсете алатын мемлекет.
– Мемлекет басшысы әрдайым жастарға қолдау білдіріп, жас буынның елдің қоғамдық-саяси өміріне араласуына айрықша мән беріп келеді. Соның ішінде Президенттік жастар кадрлық резерві мемлекеттік басқаруға жаңа есімдердің келуіне жол ашты. Өзіңіз осы Президенттік жастар кадрлық резервінің мүшесі, бүгінде Құрылтай депутаты ретінде еліміздегі жастар саясатының дамуын қалай бағалайсыз?
– Бұл сұрақ мен үшін ерекше маңызды. Себебі мен Президенттік жастар кадрлық резервінің мүшесі ретінде бұл жобаның мемлекеттік басқаруға жаңа буын өкілдерін тартудағы мүмкіндігін өз тәжірибем арқылы сезіндім.
Жастар саясаты дегенді тек жастарға арналған әлеуметтік жобалармен шектеуге болмайды. Меніңше, жастар саясатының ең маңызды бағытының бірі – жастарға жауапкершілік беру.
Яғни жастарға тек қолдау көрсетіп қана қоймай, оларға шешім қабылдау процесіне қатысуға, мемлекеттік басқаруға, қоғамдық жұмыстарға, заң шығару ісіне араласуға мүмкіндік жасау қажет.
Президенттік жастар кадрлық резерві осы тұрғыдан алғанда маңызды әлеуметтік лифтке айналды. Оның мақсаты – мемлекеттік аппаратты жаңа буын мамандарымен толықтыру, қабілетті, білімі мен тәжірибесі бар жастарға мүмкіндік беру. Қазіргі талаптардың өзі резервтің кәсіби бағытқа негізделгенін көрсетеді: кандидаттар жоғары білімге, еңбек өтіліне және мемлекеттік тілді білу деңгейіне қатысты талаптарға сай болуы керек.
Меніңше, бүгінгі жастардың ерекшелігі – олар ақпаратты тез қабылдайды, жаңа технологияларды жақсы меңгерген және әлемдік тәжірибемен салыстырып ойлай алады. Бірақ сонымен бірге мемлекеттік қызмет пен қоғамдық жұмыста тек білім жеткіліксіз. Жауапкершілік, елге қызмет ету ниеті, жүйелі ойлау және нақты нәтиже көрсету қабілеті қажет.
Қазір мен үшін Президенттік жастар кадрлық резервінің мүшесінен Құрылтай депутатына дейінгі жолдың өзін үлкен жауапкершілік деп қабылдаймын. Өйткені резервке кіру – мақсаттың соңы емес, керісінше елге қызмет етудің басталуы.
Бүгінде жастардың Парламентте, мемлекеттік басқаруда, ғылымда, бизнесте, азаматтық қоғамда белсенді болуы – елдің болашағы үшін маңызды.
Мен замандастарыма үнемі бір нәрсені айтқым келеді: мемлекеттік қызметке немесе саясатқа келуді мақсат етсеңіздер, ең алдымен өздеріңізді кәсіби тұрғыдан дайындаңыздар. Лауазым емес, нәтиже маңызды. Жас болу – артықшылық, бірақ жауапкершіліктен босатпайды.
Сондықтан жастар саясатының келесі кезеңі жастарға жағдай жасаумен қатар, оларға нақты жауапкершілік пен мүмкіндік беруге бағытталуы тиіс деп есептеймін.
– 2026 жылғы саяси жаңғырудың жаңа кезеңінде бір палаталы Парламент – Құрылтай мен Қазақстан Халық Кеңесі құрылды. Осы екі институттың негізгі ерекшелігі неде? Қазақстан Халық Кеңесі мен Құрылтайдың өзара байланысы қалай қалыптасуы тиіс және олардың елдің қоғамдық-саяси өміріндегі негізгі рөлі қандай болмақ?
– Меніңше, ең алдымен осы екі институттың табиғатын дұрыс ажыратып алу қажет.
Құрылтай – заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган. Яғни оның негізгі функциясы – заң шығару, мемлекеттік саясатқа парламенттік ықпал ету, Үкімет қызметіне бақылау жасау және Конституция мен заңдарда белгіленген басқа да өкілеттіктерді жүзеге асыру. Жаңа Конституцияға сәйкес Құрылтай 145 депутаттан тұрады және депутаттар бес жыл мерзімге сайланады.
Ал Қазақстан Халық Кеңесі – жоғары конституциялық консультативтік орган. Оның негізгі ерекшелігі – қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік топтардың, азаматтық қоғамның, этномәдени бірлестіктердің және жергілікті өзін-өзі басқару институттарының пікірін мемлекеттік саясатпен байланыстыратын жалпыұлттық диалог алаңы болуы.
Сондықтан мен бұл екі институтты бір-біріне бәсекелес құрылымдар ретінде емес, бір саяси жүйенің бірін-бірі толықтыратын екі тетігі ретінде қарастырар едім.
Қарапайым тілмен айтқанда, Қазақстан Халық Кеңесі – қоғамның сұранысын, пікірін, ұсынысын жинақтап, оны жүйелі түрде мемлекеттік деңгейге жеткізетін маңызды алаң болса, Құрылтай сол қоғамдық сұраныстарды заңнамалық шешімдерге айналдыратын негізгі өкілді институт болуы тиіс.
Бұл жерде олардың өзара байланысы ерекше маңызды. Мысалы, Қазақстан Халық Кеңесі өз құзыреті шеңберінде Құрылтайға заң жобаларын енгізе алады. Бұл екі институттың арасындағы байланыстың заңнамалық тұрғыдан да қарастырылғанын көрсетеді.
Меніңше, олардың өзара жұмысының негізгі қағидасы «қоғамдық пікір – саяси талқылау – заңнамалық шешім – іске асыру – қоғамдық бақылау» деген тізбекке құрылуы керек.
Бұл жерде Қазақстан Халық Кеңесінің рөлі өте маңызды. Себебі мемлекетке қоғамның нақты көңіл-күйін, түрлі әлеуметтік топтардың ұсыныстары мен проблемаларын тұрақты түрде жеткізетін тиімді механизм қажет.
Ал Құрылтайдың міндеті – сол ұсыныстардың ішінен мемлекет пен қоғам үшін маңызды мәселелерді заңнамалық деңгейде шешу.
Сонымен бірге бұл институттардың тиімділігі олардың санына немесе атауына емес, нақты нәтижесіне байланысты болады. Қазақстан Халық Кеңесі шынайы қоғамдық диалог алаңына, ал Құрылтай сапалы заң шығаратын, халықтың мәселесін көтеретін және атқарушы биліктің есептілігін қамтамасыз ететін тиімді органға айналуы қажет.
Меніңше, 2026 жылғы саяси жаңғырудың басты мәні де осында. Біз жаңа институттарды құрып қана қоймай, олардың арасында тиімді байланыс пен жауапкершілік мәдениетін қалыптастыруымыз керек.
Егер бұл жүйе дұрыс жұмыс істесе, азаматтың пікірі қоғам деңгейінде қалып қоймай, нақты мемлекеттік шешімге дейін жететін жол қалыптасады. Ал бұл – шын мәнінде халық үні естілетін мемлекетті қалыптастырудың маңызды шарты.
– Сұхбатыңызға рақмет! Қызметіңізге мол табыс тілейміз!
