Қазақстанда мыс кенін өндіру көлемі жылдан-жылға рекордтық көрсеткіштерге жетіп жатқанымен, дайын металл шығару өндірісі дерлік өспей тоқтап тұр. Жоғары әлемдік бағалардың неліктен отандық зауыттардың дамуына кепілдік бермейтінін және жаңа кәсіпорындардың бой көтеруіне не кедергі келтіріп отырғанын белгілі экономист Айдархан Құсаинов егжей-тегжейлі түсіндіріп берді, деп хабарлайды Alash.kz Информбюроға сілтеме жасап.
Соңғы 35 жылдың ішінде Қазақстанда мыс кенін өндіру көлемі төрт еседен астам артып, 38,5 миллионнан 163,7 миллион тоннаға дейін ұлғайды. Алайда тазартылған (рафинирацияланған) мыс шығару қарқыны бұдан әлдеқайда баяу өсті. Тәуелсіздік жылдарында елде миллиардтаған доллар қаражат кен орындарын игеруге, тау-кен өндіру кәсіпорындары мен байыту фабрикаларын салуға бағытталғанымен, металлургия өнеркәсібіне мұндай көлемде инвестиция салынған жоқ. Нәтижесінде, елдегі дайын металдың басым бөлігі әлі күнге дейін өткен ғасырда тұрғызылған өндірістерде шығарылады: Балқаш мыс балқыту зауыты 1938 жылдан бері, ал Жезқазған зауыты 1970 жылдардан бері жұмыс істеп келеді.
Экономистің пайымдауынша, бұл түйткіл өнеркәсіптік саясат шеңберінен шығып, ұлттық қауіпсіздік мәселесіне айналды. Тозығы жеткен құрал-жабдықтар өнімнің өзіндік құнын қымбаттатып қана қоймай, жұмысшылардың өміріне, экологиялық ахуалға және осы зауыттарға байланған тұтас моноқалалардың болашағына қауіп төндіруде. Егер Қазақстан қолданыстағы өндірістік қуаттарынан айырылып қалса, оларды қайта қалпына келтіру уақытылы жаңғыртудан әлдеқайда қымбат әрі қиынға соғады.
Мыс бағасы қымбат болса да, зауыттар неге қиындық көріп отыр?
Саладағы басты қайшылық – әлемдік нарықта мыстың қымбаттауы оны қайта өңдейтін зауыттардың кірісін арттырмайды. Тау-кен компаниялары шикізаттан мыс концентратын алса, металлургия зауыттары оны дайын металға айналдырады. Бұл қайта өңдеу жұмысы үшін TC (Treatment Charge) деп аталатын арнайы төлем бекітіледі. 2026 жылы бұл төлемнің әлемдік бағдарламалық көрсеткіші нөлге дейін құлдырап, споттық нарықта тіпті теріс мәнге түсті.
Ал зауыттар электр энергиясы, жалақы, жабдықтарды жөндеу және экологиялық шаралар сияқты шығындарды өзекті түрде төлеуге міндетті. Мәселен, 2025 жылы мыс балқыту кәсіпорындарының тікелей шығындары әлем бойынша орта есеппен құрғақ концентраттың тоннасына 124 долларды құраса, Қытайда бұл көрсеткіш 58 доллар болды. Бұл сандарға жаңа зауыт салу немесе модернизациялау шығындары мүлде кірмейді. Қайта өңдеу кезінде бөлінетін алтын, күміс пен күкірт қышқылы сияқты қосымша өнімдерді сатудан түсетін табыс та нарықтағы баға құбылмалылығына байланысты тұрақты қаржы көзі бола алмайды.
Жаһандық дағдарыс: Зауыттар неге жабылып жатыр?
Мысты қайта өңдеудегі бұл тығырық тек Қазақстанға емес, бүкіл әлемге тән. 1980 жылдары АҚШ-та 15 мыс балқыту зауыты жұмыс істеген болса, қазір содан 2-уі ғана қалды. Чилиде өндірістер тоқтап, Филиппиндегі PASAR кәсіпорны 2025 жылдың ақпанында жұмысын уақытша тоқтатты. Мұның басты себептері – жоғары шығындар, қатаң экологиялық талаптар және шикізатпен қамтамасыз етудегі іркілістер.
Тек Қытай ғана керісінше дамып, әлемдік мыс балқыту орталығына айналды. 2005 жылдан бері жаһандық мыс балқыту қуаты өсімінің 90%-дан астамы ҚХР үлесіне тиді. Қытай өндіріс ауқымы мен төмен шығындар есебінен ұтып отырғанымен, олар да халықаралық нарықтағы қысымды сезінуде. Сондықтан Қазақстанға бұрыннан бар зауыттарды сақтап қана қоймай, үздіксіз жеке инвестиция тартып отыру қажет.
Әлем елдерінің тәжірибесі мен шектеулер саясаты
Әр ел өз металлургиясын түрлі жолмен құтқаруда:
Индонезия мен Конго (ДРК): 2026 жылы ішкі өңдеуді ынталандыру мақсатында мыс мен кобальт концентраттарын сыртқа шығаруға қойылған шектеулерін жаңартты.
Австралия: Тікелей субсидиялау жолын таңдап, Mount Isa мен Townsville зауыттарын қолдауға 3 жылға 395 миллион АҚШ долларын бөлді.
Қытай: Жаңа зауыттар салуды шектеп, назарды геологоразведка мен шетелдік шикізат берушілермен ұзақ мерзімді келісімшарттар жасасуға аударды.
Экспортқа тыйым салу неге шешім емес?
2025 жылы Қазақстан шетелге 2,8 миллиард долларға бағаланған 1,4 миллион тоннадан астам мыс кендері мен концентраттарын экспорттады. Сыртқа шикізат сатуға тыйым салып, бәрін отандық зауыттарға бағыттау оңай болып көрінгенімен, қолданыстағы отандық қуаттар мұндай көлемді өңдеуге қауқарсыз. Экономист «ертең экспортты шектегенмен, жаңа зауыттар өздігінен пайда болмайды» деп баса айтты.
Қазіргі уақытта Қазақстанда 2030 жылға қарай Балқашта жыл сайын 300 мың тонна катодты мыс шығаратын, құны 750 миллиард теңгелік жаңа зауыт салу және KAZ Minerals компаниясының Ақтоғай маңында ұқсас зауыт тұрғызу жоспары бар. Бұл жобалар ілеспе бағалы металдарды бөліп алуға мүмкіндік береді.
Бұл инфрақұрылымдық жобалардың тұрақтылығы үшін елде өндірістік шығындарды, нормативтік пайданы және инвестициялық құрауышты ескеретін жаңа тарифтік әдістеме талқылануда. Алайда Айдархан Құсаинов бұл механизм мемлекеттік бюджеттен тегін ақша тарату емес, нақты модернизация жобасын ұсынған жеке инвесторларға берілетін мүмкіндік болуы тиіс екенін ескертті.
Отандық өңдеу өнеркәсібінің елге берер пайдасы
Металлургияны дамыту тек дайын мыс алу үшін емес, одан кабель, фольга, сым мен электротехникалық өнімдер шығаратын сабақтас салаларды өркендету үшін ауадай қажет. Бүгінде мұндай дайын өнім өндірісінің елдегі үлесі бірер пайызды (шамамен 5%) ғана құрайды.
Бұл саланың жандануы мыңдаған жаңа жұмыс орнын ашып, көлік, энергетика, машиностроение салаларына сұраныс туғызады. Сондай-ақ инженерлер мен технологтарды даярлауға, білім беру мен моноқалалардың инфрақұрылымын сақтауға мүмкіндік береді. Сөз соңында экономист Қазақстан тек шикізат тасымалдаушы болып қала ма, әлде өндірістік толық тізбек қалыптастыра ма деген стратегиялық таңдаудың алдында тұрғанын атап өтті.
Айта кетейік, соңғы жылдары елдегі мыс өндіру географиясы өзгеріп, қазіргі таңда кеннің төрттен үш бөлігін Абай мен Павлодар облыстары қамтамасыз етіп отыр.
