Қазақстанның мыс саласында 20 қазан күні маңызы зор екі оқиға қатар орын алды, деп хабарлайды Alash.kz сарапшы Айбар Олжайдың жазбасына сілтеме жасап.
Атап айтқанда, Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі Мыс концентратын өңдеу тарифін анықтаудың жаңа әдістемесі бекітілгенін ресми түрде жариялады. Дәл осы күні Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Ақтоғайда KAZ Minerals компаниясының ауқымды медеплавильного зауытының құрылысына ресми түрде бастау берді.
Бұл екі оқиғаның бір күнге тұспа-тұс келуі үлкен назар аударады. Жаңа әдістеме мыс концентратын өңдеу тарифін есептеу барысында инвестициялық құраушыны ескеруді нақты көздейді. Ал бұдан бірнеше жыл бұрын өз зауытын салуды экономикалық тұрғыдан тиімсіз деп тапқан компания енді құны 1,8 миллиард доллар болатын жобаны қолға алып отыр. Бұл жағдай жаңа экономикалық шарттардың KAZ Minerals компаниясының бұрынғы инвестициялық есептеулерін түбегейлі өзгертіп жібергенін көрсетеді.
Жаңа кәсіпорынның жобалық қуаттылығы жылына 300 мың тонна катодты мыс өндіруге жетеді деп жоспарлануда. Алғашқы өнімді 2030 жылы алу көзделген. Алайда бұл стратегиялық қадамның артында 11 жылға созылған уәделер, бас тартулар мен инвестициялық жоспарлардың сан мәрте өзгеру тарихы жатыр.
Бүгінгі таңда Ақтоғай жобасын жүзеге асыру ісі мемлекеттік қолдаудың тұтас тетіктерімен қамтамасыз етілуде. Біріншіден, бұл зауыт Қазақстанның 17 ірі серпінді жобасының қатарына қосылып, Республикалық индустрияландыру картасына енгізілді. Бұл мемлекет тарапынан тығыз сүйемелдеуді, мерзімдердің қатаң мониторингін және туындайтын мәселелерді жедел шешуге жәрдемдесуді білдіреді.
Екіншіден, қаржыландыру процесіне Қазақстан Даму Банкі де қатысуы ықтимал. 2025 жылдың қараша айында-ақ жобаның құжат жинаудың алғашқы кезеңінен өтіп жатқаны хабарланған болатын. Ал 2026 жылдың маусымында KAZ Minerals басшылығы ҚДБ тарапынан ұзақ мерзімді қаржыландыру мүмкіндігі қарастырылып жатқанын растады. Несиенің мақұлданғаны әлі ресми түрде жарияланбаса да, мемлекеттік қаржы көздерін тарту мүмкіндігінің өзі көп нәрсені аңғартады.
Үшіншіден, ең маңызды фактор – құрылыс басталмай тұрып мемлекет тарапынан мыс концентратын өңдеу тарифін анықтайтын жаңа әдістеменің бекітілуі. Бұл құжат тарифке тек өңдеу шығындары мен нормативтік пайданы ғана емес, сонымен қатар жұмыс істеп тұрған және жаңадан салынатын зауыттарды жаңғыртуға жұмсалатын инвестицияларды да қосуға мүмкіндік береді.
Іс жүзінде өндірістік қуаттарға салынған қаржыны концентратты өңдеу құны арқылы қайтару механизмі пайда болды. Бұл зауыт құрылысын экономикалық тұрғыдан әлдеқайда болжамды етіп отыр.
Нәтижесінде мемлекет бұл жобаны стратегиялық бақылауға алып, банк арқылы қаржыландыру мүмкіндігін қарастырып, жаңа тариф ережелерін бекіткен соң, KAZ Minerals өз зауытын салуға қайтадан дайын екенін мәлімдеді. Компанияның мыс концентратын шетелге, атап айтқанда Қытайға тасымалдауды тоқтатып, ел ішінде өңдеуі үшін мемлекет өнеркәсіптік саясаттың барлық құралдарын іске қосуға мәжбүр болды.
Президенттің іске қосу рәсімі кезінде Конституцияға сәйкес табиғи ресурстардың халыққа тиесілі екенін еске салып, белгіленген мерзімдерді қатаң сақтауды талап етуі де кездейсоқ емес. Өйткені 11 жыл ішінде компания өз жоспарларын бірнеше рет өзгерткендіктен, тек уәделердің өзіне сенім арту жеткіліксіз екені анық.
Ақтоғай мыс балқыту зауытының тарихы 2015 жылы басталған еді. Сол кезде KAZ Minerals Директорлар кеңесінің төрағасы Олег Новачук Қазақстанда өнімді өңдеуді дамыту қажеттігін айтқан болатын. Алайда 2017 жылы компания бұл құрылыстан бас тартып, зерттеу жұмыстарына кеткен 16 миллион доллар шығынды есептен шығарды. 2018 жылдың басында ол Қазақстанда тағы бір осындай өндіріс салудың экономикалық тиімділігі жоқ екенін мәлімдеген еді.
Соның салдарынан компания өз зауытын салудың орнына шикізатты Қытайдағы бос қуаттарға тасымалдауды жөн көрді. Мұнымен қоса, кен өндіруді кеңейтуге миллиардтаған инвестиция салуды тоқтатқан жоқ. Мысалы, 2018 жылы Ақтоғай тау-кен өндіру кешенін кеңейтуге 1,2 миллиард доллар жұмсалды. Концентрат өндірісін ұлғайтып, табиғи байлықты сыртқа тасу тиімді болғанымен, оны ел ішінде өңдеу тиімсіз болып келді.
Артынша, 2024 жылдың маусымында компания зауыт салатынын қайта жариялап, құнын 1,5 миллиард долларға бағалаған еді. Одан кейін сол жылдың қазанында мерзімі 2029 жылдың наурызына шегерілгені белгілі болды. Ал 2026 жылдың қазанында инвестиция көлемі 1,8 миллиард долларға жетіп, алғашқы өнімді алу мерзімі 2030 жылға ығысты. Осылайша, екі жыл ішінде жоба құны 20 пайызға өсіп, мерзімі тағы да ұзарды.
Дегенмен қазіргі телекөпір кезінде Олег Новачук бұл жобаның Қазақстан экономикасы үшін стратегиялық маңызы бар ұзақ мерзімді салым екенін мәлімдеді. Он бір жыл ішінде бұл жоба қажеттіліктен мәнсіз бастамаға, ал қазір қайтадан стратегиялық шешімге айналып отыр. Мемлекет тарапынан жасалып жатқан жаңа экономикалық жағдайлар мен бекітілген әдістеме отандық өңдеу саласын түбегейлі жаңа арнаға бұрды.
