ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

"قاڭتار وقيعاسىنا بايلانىستى تەرگەۋ اشىق ءجۇرىپ جاتقان جوق"

06 مامىر 2022 88



Human Rights Watch (HRW) ۇيىمى "قازاقستان 2022 جىلعى قاڭتاردا بولعان نارازىلىق پەن تارتىپسىزدىكتەر كەزىندە قازا تاپقان 200-دەن استام ادامنىڭ ءولىمىن تەرگەۋدى دۇرىس جۇرگىزگەن جوق" دەپ مالىمدەدى. شتاب-پاتەرى نيۋ-يوركتە ورنالاسقان حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى قاڭتار وقيعالارى كەزىندە نەمەسە ودان كەيىن ۇستالىپ، قاماۋدا ازاپ كورگەن ازاماتتاردىڭ شاعىمىنا بايلانىستى قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر باياۋ ءجۇرىپ جاتقانىن، قاۋىپسىزدىك كۇشتەرىنىڭ بىرنەشە قىزمەتكەرىنە عانا زاڭسىز كىسى ءولتىرۋ، جازىقسىز ۇستاۋ جانە ازاپتاۋ باپتارىمەن ايىپ تاعىلعانىن ايتقان.

"قازاقستان بيلىگى كەيىنگى ءتورت ايدا قاڭتار وقيعاسى بويىنشا تەرگەۋ جۇرگىزىپ جاتىرمىز دەپ بىرنەشە رەت مالىمدەگەنىمەن، جابىرلەنۋشىلەر مەن ولاردىڭ جاقىندارى بۇل ءسوزدىڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن ايتىپ وتىر. مەرت بولعان ازاماتتاردىڭ قازاسى بويىنشا تەرگەۋ ۋاقىتىلى ءارى اشىق جۇرگەن جوق، ازاپتاۋ مەن كۇش قولدانۋ جايلى شاعىمدارعا قاتىستى ءىس ماتەريالدارى ءبىر مەملەكەتتىك ورگاننان ەكىنشىسىنە ءوتىپ، تەرگەۋ پروسەسى ۇزاققا سوزىلدى، كۇدىكتىلەر ءالى تابىلماعان" دەيدى HRW ۇيىمىنىڭ ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا بويىنشا ديرەكتورى حيۋ ۋيليامسون.

HRW وكىلدەرى 17 قازاقستاندىقپەن سويلەسكەن. ولاردىڭ قاتارىندا قاڭتار قىرعىنىندا قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ جاقىندارى، ازاپتالعان ادامداردىڭ مۇددەسىن قورعاۋشى ادۆوكاتتار، قاماۋداعى ازاپتاۋ مەن قورلاۋ فاكتىلەرى جايلى اقپارات جيناپ، مارقۇمداردىڭ ءتىزىمىن (بيلىك قايتىس بولعان ازاماتتاردىڭ ءاتى-جونىن جاريالاماعان) جاساپ جۇرگەن جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋشىلار بار. جاقىندا ازاپتاۋ تۋرالى شاعىمداردى قاراپ جاتقان باس پروكۋراتۋرا مەن جەمقورلىققا قارسى كۇرەس قىزمەتى HRW ۇيىمىنىڭ حاتىنا جاۋاپ بەرگەن.

"كوشەدەگى قاڭعىباس ءيتتى اتقانداي ءۇنسىز وتىر"


HRW ۇيىمى قازاقستان باس پروكۋراتۋراسى جىبەرگەن دەرەكتەرمەن بولىسكەن: "قاڭتار وقيعاسى كەزىندە 232 ادام قازا تاپقان، ونىڭ 149-ى "ۇكىمەت عيماراتتارىنا شابۋىل جاساۋعا قاتىسقان"، 20-سىنا "كەزدەيسوق" وق تيگەن". بيلىك وكىلدەرى قازا تاپقانداردىڭ ءتىزىمىن جاريالاعان جوق، تەك قىزمەت مىندەتىن اتقارۋ كەزىندە كوز جۇمعان 19 اسكەريدىڭ عانا ءاتى-جونى اتالدى. جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋشىلار قازا تاپقاندار سانى رەسمي مالىمەتتەگىدەن الدەقايدا كوپ ەكەنىن ايتادى.

HRW الدىڭعى ەسەپتەرىنىڭ بىرىندە "قاڭتاردىڭ ءتورتى مەن التىسى ارالىعىندا قازاقستاندىق كۇش قۇرىلىمدارى قارۋسىز نارازىلارعا قارسى كەمىندە ءتورت رەت وق جاۋدىرعان. اتالعان ءتورت جاعدايدا ون شاقتى ادام قازا تاپقان" دەپ جازعان.




HRW قاڭتار وقيعاسى كەزىندە قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ ولىمىنە بايلانىستى تاۋەلسىز تەرگەۋ جۇرگىزىلمەگەنىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. ۇيىم مالىمدەمەسىندە "كوپ جاعدايدا مارقۇمداردىڭ دەنەسى تۋىستارىنا بىرنەشە كۇننەن كەيىن بەرىلگەن. بيلىكتىڭ ۋادەسىنە قاراماستان، قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ جاقىندارى تەرگەۋ بارىسى تۋرالى اقپارات الا الماي وتىر" دەيدى.

HRW تۋىستارىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان، جەرلەنگەن ازاماتتاردىڭ ءمايىتىن كوردەن قازىپ الۋ فاكتىسى تۋرالى دا جازعان. ەكسگۋماسيا تەرگەۋدىڭ زاڭدى بولىگى سانالادى، ءبىراق حالىقارالىق قۇقىققا سايكەس، قازا تاپقان ازاماتتاردىڭ وتباسىنا ءمايىتتى قازىپ الۋ پروسەسى تۋرالى تولىق اقپارات بەرىلۋى ءتيىس. قازاقستاندا بۇل ءتارتىپ ساقتالماعان.

الماتىدا اسكەريلەر وعىنان كوز جۇمعان 12 جاستاعى بالانىڭ ءمايىتىن ناۋرىزدا ەكىنشى رەت قازىپ العان. ءبىراق تۋىستارىنا تەرگەۋ بارىسى تۋرالى اقپارات بەرىلمەگەن.



قاڭتار وقيعاسى كەزىندە كوز جۇمعان 48 جاستاعى ازاماتتىڭ ايەلى قۇقىق قورعاۋشىلارعا جەرلەۋ راسىمىنەن كەيىن 13 كۇننەن سوڭ ەكسگۋماسيا ءجۇرىپ، پاتولوگواناتوميالىق ساراپتاما كەزىندە كۇيەۋىنىڭ دەنەسىندە قالىپ قويعان وق الىنعانىن ايتقان.

"ەكىنشى وق تابىلدى، ءبىراق ودان پايدا جوق. ءالى كۇنگە كىم اتقانىن بىلمەيمىز. ولار [تەرگەۋشىلەر] جاۋاپ بەرمەيدى. ساراپتاما قورىتىندىسى ەكى ايدان كەيىن دايىن بولادى دەپ ەدى، ءالى العان جوقپىز. ءۇنسىز وتىر. ەش كومەك بەرگەن جوق. قۇددى ءبىر كوشەدەگى قاڭعىباس ءيتتى اتقانداي" دەيدى مارقۇمنىڭ جەسىرى.

قاڭتار قىرعىنى كەزىندە جاقىنىنان ايىرىلعان باسقا ازاماتتار دا قۇقىق قورعاۋشىلارعا تەرگەۋ ماتەريالدارىمەن تانىسا الماي وتىرعانىن، ءتىپتى، تەرگەۋشىلەردىڭ ءاتى-جونىن بىلمەيتىنىن ايتقان. ادۆوكاتتاردىڭ ءوزى تەرگەۋ ورگاندارىنان اقپاراتتى ازەر الىپ ءجۇر.

HRW ءوز ەسەبىنە قاڭتار وقيعاسى كەزىندە زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتۋ ءۇشىن قۇرىلعان Qantar قورىنداعى زاڭگەرلەر جۇمىسىن ۇيلەستىرۋمەن اينالىساتىن ادۆوكات دانيار ءقانافيننىڭ پىكىرىن قوسقان. ادۆوكات قاعازباستىلىق پەن قىلمىستىق ىستەردى ءتيىمسىز تەرگەۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ، زاڭگەرلەرگە ناقتى ەمەس، جالپىلاما اقپارات عانا بەرىلەتىنىن ايتقان.

ازاپتاۋ تۋرالى جۇزدەگەن شاعىم جانە توعىز كۇدىكتى


پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ قاڭتاردا "مەملەكەتتىك توڭكەرىسكە تالپىنىس جاسالدى، بۇعان وكىلەتتى تۇلعالاردىڭ قاتىسى بار" دەپ مالىمدەپ، كىنالىلەردى جاۋاپقا تارتۋعا ۋادە بەرگەن. قازاقستان بيلىگى بەيبىت تۇرعىندار "تەرروريستەر" قولىنان قازا تاپتى دەدى، ءبىراق سوزىنە دالەل بولاتىن ايعاق-دالەل كەلتىرگەن جوق.

قازاقستاننىڭ كۇش قۇرىلىمدارى مىڭداعان بەيبىت دەمونسترانت پەن باسقا دا ادامداردى جاپپاي ۇستاپ، قاماۋداعى ازاماتتاردى تاياقپەن، ەلەكتروشوكەرمەن ۇرىپ، ازاپتاعانى جايلى كوپ دەرەك بار.

ۇيىم مالىمدەمەسىندە "رەسمي دەرەك بويىنشا، قاڭتار وقيعاسىنا بايلانىستى ۇستالعان سەگىز ادام تەرگەۋ يزولياتورلارىندا كوز جۇمعان. ازاپتاۋ بابىمەن 234 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ توعىز قىزمەتكەرى عانا ۇستالعان. ولارعا قانداي ايىپ تاعىلعانى بەلگىسىز. Human Rights Watch ساراپشىلارى قاراعان ازاپتاۋ تۋرالى ىستەردىڭ كوبىندە جابىرلەنۋشى وزىنە كۇش قولدانعان قىزمەتكەردى اتاپ كورسەتسە دە، بيلىك وكىلدەرى ولاردى كۇدىكتىلەر قاتارىنا قوسپاعان" دەلىنگەن.



جەمقورلىققا قارسى كۇرەس قىزمەتى HRW ۇيىمى حاتىنا جىبەرگەن جاۋابىندا كۇش قۇرىلىمدارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ىس-ارەكەتىنە بەرىلگەن شاعىمدار بويىنشا 309 قىلمىستىق ءىس قارالىپ جاتقانىن جازعان. بۇل ىستەردىڭ 279-ى – "ازاپتاۋ"، 30-ى "قىزمەت قۇزىرەتىن اسىرا پايدالانۋ" جانە "بيلىگىن اسىرا پايدالانۋ" بابىمەن قوزعالعان. ۆەدومستۆو تەرگەۋ جالعاسىپ جاتقانىن، ءقازىر 450 سوت ساراپتاماسى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن حابارلاعان. باس پروكۋراتۋرانىڭ دەرەگىنشە، تاعى ون ءىستى ارناۋلى پروكۋرورلار قاراپ جاتىر.

HRW ازاپتاۋعا ۇشىراعان تۇتقىندار سانى الدەقايدا كوپ دەپ ەسەپتەيدى. جابىرلەنۋشىلەردىڭ ءبىرازى ءوزىن ازاپتاعان قىزمەتكەرلەر كەكتەسەدى دەپ قورقىپ، شاعىم جازباعان. كەي ازاماتتار وزىنە كۇش قولدانعان قىزمەتكەرلەر بەتىنە ماسكا تاعىپ العاندىقتان ولاردىڭ ءتۇر-تۇلعاسىن اجىراتا الماعان.

قاماۋداعى ازاماتتارعا دەر كەزىندە قۇقىقتىق كومەك كورسەتىلمەگەن. جابىرلەنۋشىلەر ادۆوكاتتارىمەن كەزدەسكەندە، كوبىنىڭ جاراقاتى جازىلا باستاعان، سوندىقتان ولار ازاپتاۋ بەلگىلەرىن راستايتىن مەديسينالىق قۇجاتسىز ارىزىمىز قارالمايدى دەپ ويلاعان.

30 ناۋرىزداعى دەرەك بويىنشا، قازاقستاندىق "ازاپتاۋعا قارسى كواليسيا" ۇيىمىنا ازاپتاۋ تۋرالى 142 شاعىم تۇسكەن. بۇل شاعىمداردا زورلاۋ، "زورلاۋ جانە جىنىستىق سيپاتتاعى زورلىق كورسەتەمىز" دەپ قورقىتۋ فاكتىلەرى تۋرالى جازىلعان. جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋشىلار كامەلەتكە تولماعان بالالارعا دا كۇش قولدانىلعانىن انىقتاعان.

قازاقستان ازاپتاۋ مەن ادامنىڭ ار-وجدانىن تۇسىرەتىن قورلىق تۇرلەرىنە قارسى كونۆەنسياعا قوسىلعان. سوندىقتان ازاپتاۋ تۋرالى شاعىمدار بويىنشا شۇعىل ءارى وبەكتيۆتى تەرگەۋ جۇرگىزۋى كەرەك. ءبىراق قازىرگى تەرگەۋ پروسەسىن نە جەدەل ءجۇرىپ جاتىر، نە وبەكتيۆتى دەپ اتاۋعا كەلمەيدى. ازاپتاۋعا قارسى كواليسيا دەرەگىنشە، ازاپتاۋ جايلى شاعىمدى ارىز يەسىنە كۇش قولدانعان قىزمەتكەر قاراعان كەزدەر دە بولعان. ازاپتاۋ تۋرالى شاعىم بەرگەن بىرنەشە ازاماتتىڭ ادۆوكاتى عالىم نۇرپەيىسوۆ "بيلىك قىلمىسكەرلەردى جاسىرىپ وتىر" دەيدى.

HRW قۇقىق قورعاۋشىلارى پوليسيانىڭ قاڭتار وقيعاسى كەزىندە نارازىلىققا قاتىسىپ، وق ءتيىپ جارالانىپ اۋرۋحاناعا تۇسكەن ناۋقاستاردى ەمدەلىپ جاتقان جەرىنەن كۇشتەپ تەرگەۋگە الىپ كەتىپ، ۇرىپ-سوققانىن راستايتىن ءتورت وقيعانى قاعازعا ءتۇسىرىپ العان.

جابىرلەنۋشىلەردىڭ ءبىرى ءدىلشات ابدۋساتاروۆ 9 قاڭتاردا ءوزىن ءۇش پوليسەي اۋرۋحانا بولمەسىنەن دالىزگە سۇيرەپ شىعارىپ، ۇرىپ-سوعىپ، اۆتوكولىككە سالىپ، كولىك ىشىندە دە تاياقتىڭ استىنا العانىن ايتقان. پوليسيا ابدۋساتاروۆتىڭ الدىڭعى ءۇش ءتىسىن سىندىرعان، تەرگەۋ اباقتىسىنا اپارعاننان كەيىن تاعى دا ۇرىپ-سوققان. 18 اقپاندا ۋاقىتشا تەرگەۋ يزولياتورىنان بوساتىلعان ابدۋساتاروۆقا "جاپپاي تارتىپسىزدىككە قاتىستى" دەگەن ايىپ تاعىلعان. ونىڭ ازاپتاۋ تۋرالى شاعىمى نەگىزىندە تەرگەۋ باستالعان، ءبىراق ازىرگە كۇدىكتىلەر "انىقتالماعان".

حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن تەرگەۋ جۇرگىزۋ جايلى ۇسىنىس


HRW مالىمدەمەسىندە "قازاقستان 200-دەن استام ادامنىڭ قازاسى مەن جۇزدەگەن ادامنىڭ ازاپتالۋىنا بايلانىستى تەرگەۋ جۇرگىزىپ، كىنالىلەردى جاۋاپقا تارتۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ وسىعان دەيىن ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا قاتىستى ىستەردى تەرگەپ، كىنالىلەردى جاۋاپقا تارتۋدا جاقسى ناتيجە كورسەتە الماعانىن ەسكەرىپ، بيلىك وكىلدەرى ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن قاڭتار وقيعاسىن زەرتتەيتىن تاۋەلسىز ورگان قۇرىپ، ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋعا مۇددەلى ەكەنىن كورسەتۋى ءتيىس" دەپ جازدى.

HRW قازاقستان بيلىگى ساراپشىلاردى رەسمي اقپاراتپەن تانىستىرىپ، تاۋەلسىز تەرگەۋ ورگانىنىڭ (قۇرىلعان جاعدايدا) قورىتىندىسىن حالىققا جاريالاپ، جابىرلەنۋشىلەردى قورعاپ، كىنالىلەردى جاۋاپقا تارتۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.

"ۇكىمەت حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن تاۋەلسىز ارالاس تەرگەۋ جۇرگىزە الماسا، بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسى سياقتى باسقا ورگاندار ءتيىستى شارا قولدانۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋى قاجەت. قازاقستاننىڭ سەرىكتەستەرى، اسىرەسە، ەۋرووداق ەلدەرى مەن اقش گيبريدتى تاۋەلسىز تەرگەۋ ۇيىمىن قۇرۋ يدەياسىن قولداۋى كەرەك" دەپ قورىتىندىلايدى HRW حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى.








بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟