ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

ءاليحان بوكەيحان: «قازاق» دەگەن ءسوز قايدان شىعىپتى؟

03 ءساۋىر 2024 161

گازەتانىڭ 3ء-ىنشى نومىرىندە قازاقتىڭ تاريحى تۋراسىندا جاڭىلىستىڭ ەكەۋىن ساناپ ەدىك. جانە ءۇشىنشى حاتە مىناۋ: «قازاق» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن تاريح كىتاپتارىن انىق قىپ ايتىپ بەرە المايدى. «قازاق» دەگەن ءسوز قايدان شىعىپتى؟ تاريح كىتاپتارىنان قاراپ مۇنى بىلۋگە بولمايدى.

ورىستىڭ تاريحىندا توپتى قازاق دەگەن ءسوزدى جازبايدى. «كيرگيز» دەگەن ءبىر جاڭىلىس ءسوزدى مالدانىپ، سونى مەنەن بۇكىل تاريحىن بىدىقتىرادى. ارابشا ءھام تۇرىكشە تاريح كىتاپتارىنا كەلسەك، وندا دا انىق ءسوز جوق، ءھار ءتۇرلى ۇيعارىپ ايتادى. كەي بىرەۋى: قازاق – قاشاق دەگەن سوزدەن وزگەرىلگەن دەيدى. جانىبەك حان تۇسىندا حانزادانىڭ بىرەۋى حان بولا المايتىن بولعان سوڭ، قاسىنا جاس بوزبالانى ەرىتىپ ەلدەن قاشىپ، ازىپ-توزىپ جۇرگەن سوڭ ساحارادا قالىپ «قاشاق» اتانىپتى-مىس، جۇرە-جۇرە «قاشاق» ءسوزى قالىپ، «قازاق» بولىپتى-مىس. 

وسىنداي جاڭىلىستار وندىق-مۇندىق ۇساق كىتاپتاردىڭ ءسوزى ەمەس، ناعىز شىن، سەنىمدى دەگەن «مۇستافادال احبار» كىتابىندا دا وسى ءسوز بار*. «مۇستافادال احبار» كىتابىن جازۋشى قازاننىڭ شاھابا اد-دين مارجاني حازىرەتلەرى ءىلىمنىڭ دەڭىزى دەپ بىلگەندىگىمىزدەن قازاقتىڭ اسىلىن، قازاق ءسوزىنىڭ ماعىناسىن بىلە المايدى دەۋگە بولمايدى. ءبىراق ول جارىقتىقتىڭ «قازان حالقىنا» ماحسۋس بولعان ءتاعسىبيى (ءفاناتيزمى) كۇشتى بولعاندىقتان، نوعاي ەمەس حالىقتى جەك (مانفۋر) كورگەندىگىنەن قالاي بولسا، سولاي جاڭىلىس جازعاندىعى جاسىرىن ەمەس. 

ءتورتىنشى حاتە – قازاق ءسوزى «حايساح-قايساق» سوزىنەن وزگەرىپتى دەگەن سوزدەرى. «حاليساق» ءسوزى قالماقشادا «گرانيتسا كۇزەتشىسى» ماعىناسىندا-مىس. ورىس تاريحىنىڭ كەي بىرەۋى قازاق ءسوزى وسى «حايساق» دەگەننەن الىنعان دەپ وتىرىكتى جازادى. وسىنداي وتىرىكتى مالدانىپ، ورىس جازۋشىلارىنىڭ كوبى قازاقتى «كيرگيز-كايساك» دەپ جازىپ ءجۇر. مۇنىڭ وتىرىك ەكەندىگى ءسوز رەتىندە كەيىن ايتىلار. وسى كۇندە قالماق-قىتاي قازاقتى «حايساق-حاساق» دەپ سويلەيدى ەكەن – ونىسى ءتىلى كەلمەگەننەن. ونىڭ مەنەن قازاق ءسوزى «حايساق»-تان وزگەرىلگەندىگى بىلىنبەيدى. وسى كۇندە «ميشەر» (مىسىر) حالقى ارابتان الىنعان «سالام» ءسوزىن «سەيالام» دەپ سويلەيتىنى بار. سو سەكىلدى، قالماقتا «قازاق» ءسوزىن «حايساق» دەپ بۇزىپ ايتادى دەۋگە بولادى. 

بەسىنشى حاتە – تۇرىك قاۋىمىنان ءبىرى كىسى دالادا اڭ اۋلاپ جۇرگەندە ءبىر اداسقان قىز تاۋىپ الىپتى-مىس. قىز اسا كوركەم سۇلۋ بولسا كەرەك، ەلىنە الىپ كەلگەندە حالقى كورىپ سۇقتانىپ: – شىركىن-اي، قىز-اق ەكەن! – دەيدى-مىس. سول ءسوز جۇرە-جۇرە «قازاق» قالپىنا وزگەرىلىپتى-مىس. سول قىزدان ءۇش بالا تاۋىپ، كۇللى قازاق حالقى سول ءۇش بالادان تاراپتى-مىس. ۇلكەن بالادان – ۇلى ءجۇز، ورتانشى بالادان – ورتا ءجۇز، كىشىدەن – كىشى ءجۇز تارايدى-مىس. 

مىنەكي، وسىنداي شىپ-شيكى وتىرىك سوزدەر تاريح كىتاپتارىندا تولىپ جاتىر. تاريحتىڭ شىن-وتىرىگىن ايىرۋعا شاماسى كەلمەگەن شالا موللالار «كىتاپتا جازعان ءسوز» دەپ وسىنداي سوزدەردى كوپتىڭ ورتاسىندا وقىپ، بىرەۋدەن بىرەۋ ەسىتىپ، وسى وتىرىكتەرگە جۇرتتىڭ ابدەن قۇلاعى قانبادى. قازاقتىڭ اسىلى قايدان شىققان؟ – دەپ سۇراساڭ، ءتاپ-تاۋىر ادام دا وسى وتىرىكتى ايتىپ قويا بەرەدى. 

مۇنان ءتورت جىل بۇرىن قازاق شاكىرتتەرىمەن كەڭەسىپ قازاقتىڭ تاريحىن جازباق بولىپ ەدىك. شاكىرتتەردىڭ ءھار قايسىنىڭ ەلى(ندە) شەجىرەگە جەتىك ادامدار بار. تاريحقا كەرەكتى سوزدەردى (ماتەريالدى. تۇرىك بالاسى) جازىپ اكەلەمىز دەپ كەتىستى. مىنەكي، شاكىرتتەردىڭ جازىپ اكەلگەن شەجىرەسى:

«قىرىم جۇرتىندا قىرىق سان نوعاي بولعاندا، ءبىر حاننىڭ بالاسى اناسىنان شالا تۋىپتى؛ «تىلەپ العان بالام شالا تۋىپ، جۇرتىمدى شالا قىلادى ەكەن» دەپ، حانىم بالانى دەشتى قاپشاقتا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن ون سان نوعاي ىشىنە تاستاتىپتى. بالا ءوسىپ ەر جەتكەن سوڭ، ايدىك ونەرپاز بولىپتى. ءبىر كۇنى حان وزىنەن تۋعان بالا ءسويتىپ ونەرپاز بولىپتى دەگەندى ەسىتىپ، ءۇيسىن باتىردىڭ قاسىنا ءجۇز جىگىت قوسىپ ىزدەۋگە جىبەرىپتى. بۇلار بالانى تاپسا دا سىر-داريا مەنەن ارقانى قيماي تۇرىپ قالىپتى. ءۇش جىلدان سوڭ بولات مىرزا ءجۇز جىگىت بەن كەلىپ و دا تۇرىپتى. جانە ءۇش جىلدان سوڭ الشىن مىرزا ءجۇز جىگىتتى ەرىتىپ كەلىپ، و دا تۇرىپ قالىپتى. سول ءۇش ءجۇز جىگىت ماناعى شالا تۋعان بالانى الاشا توسەكتە حان كوتەرىپ «الاش» دەپ ۇران قويىپتى. ءۇيسىن، بولات، ءھام الشىن مىرزادان تۇقىم قالىپ، وزگە جىگىتتەر جاۋدا ءولىپ، ولاردان تۇقىم قالمايدى».

قازاقتىڭ ءۇش ءجۇز بولعانىنىڭ، الاش اتانعاننىڭ ءمانىسى وسى-مىس. مىنەكي، ەل اراسىنداعى «شەجىرە» وسى. مۇنان باسقا جانە ەستۋگە قۇلاق يبا قىلاتىن وتىرىك شەجىرەلەر تولىپ جاتىر. 

تۇرىك بالاسى. «قازاق» گازەتى،№5

دەرەككوز: بوكەيحان ءا. شىعارمالارى. VIII توم.-استانا، 2018

Alash.kz ۇلتتىق پورتالى

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟