ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

"حالىقتىڭ مۇڭىن، سىن-ەسكەرتپەسىن تىڭدامايتىن بيلىك اپات كەزىندە «ءبىز بىرگەمىز!» دەپ ۇرانداتىپ، پاتريوت بولا قالادى" - ەكولوگ

03 ءساۋىر 2024 776

بيىلعى قارعىن سۋدىڭ قارقىنى قاتتى بولىپ، ەل اۋرە-cارساڭعا ءتۇسىپ جاتىر. دەگەنمەن بۇل قازاق دالاسىندا كولكىپ، ەلدىڭ بەرەكەسىن العان العاشقى قار سۋى ەمەس. بيىل دا بولعان جاعدايدىڭ كەسىرىنەن حالىق دۇربەلەڭگە ءتۇستى. ءوزى ارەڭ جان ساۋعالاسا، جيعان-تەرگەن دۇنيەسى، مال-مۇلكى سۋمەن بىرگە اقتى. پروبلەمانىڭ ناقتى سەبەپتەرى مەن سالعىرتتىق سالدارىن ناقتىلاۋ ماقساتىندا ءبىز Alash.KZ ۇلتتىق پورتالى اتىنان ەكولوگ مامان گۇزەل قۇلجابايەۆامەن سۇحبات قۇردىق.  

- ارمىسىز، گۇزەل حانىم. بارشامىزعا بەلگىلى، جىل سايىن كوكتەمدە قازاقستاننىڭ باسىم بولىگىن سۋ باسادى. بۇعان توتەنشە جاعداي دەپ قاراۋىمىز ورىندى ما؟ قالاي ويلايسىز؟

– بۇل ەندى 30 جىل بويى قايتالانىپ كەلە جاتقان «حرونيچەسكيي» كەسەلەگە اينالدى. كوكتەمدە سۋ باسادى، جازدا سۋ جەتپەيدى، قىستا قار باسىپ قالادى. قاتەلىكتىڭ ەڭ جامانى – ءبىر قاتەلىككە قايتا-قايتا ۇرىنۋ، ودان ساباق الماۋ.
توتەنشە جاعداي دەگەنىمىز ادام سەبەبىن ادام بولجاي المايتىن كۇتپەگەن وقيعالار مەن جاعدايلاردى، تەحنوگەندىك اپاتتاردى ايتۋعا بولادى. مىسالى ءزىلزالا، كەيبىر ءورت سەبەپتەرىن انىقتاي المايمىز. ال ەندى تۇسكەن قاردىڭ كولەمى مەن اۋا رايى بولجامىن باقىلىپ ءبىلىپ وتىرىپ، قاۋىپ-قاتەرگە جول بەرۋ وسى سالاعا جاۋاپتى مەملەكەتىك ورگاندار مەن جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ كىناسى.  ۇكىمەت، شەنەۋنىكتەر تاعىن عانا ويلاماي، ءبىر كۇندىك ماقساتپەن شەشىم قابىلداماي، ەلدىڭ الداعى 10، 20، 30، 40، 50 جىلدىق بولاشاعىنا باعىتتالعان شەشىمدەر قابىلداۋعا مىندەتتى. باياعى قىزىلاعاش وقيعاسىنان كەيىن-اق ءبىرشاما شارالار جاساۋعا بولار ەدى.

– ەلگە قاتەر ءتوندىرىپ، بارىنان ايىراتىن مۇنداي “پالەكەتتەرگە” سەلقوستىقپەن قاراۋ سەبەبىمىز نەدە دەپ ويلايسىز؟

– بىلتىر عانا «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياعا وسى تاسقىننىڭ كوسمونيتورينگىن جاساپ، باقىلاۋ ءۇشىن ءبىر جارىم ملرد تەنگە بيۋدجەتتەن قاراجات بولىنگەن. 10-اقپاندا ۇكىمەت ماجىلىستە سۋ تاسقىنىنا ساقاداي سايمىز دەپ «پۋبليچنو» ەسەپ بەرگەن. ەندى بۇگىن توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ «ۆودا پريشلا، وتكۋدا نە جدالي» - دەپ ايتۋى ماسقارا جاعداي ەمەس پە! سوندا ولار تاسقىن سۋدى قايدان كۇتتى ەكەن، مارستان كۇتتى مە دەگەن وي تۋادى. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاسيا مينيسترلىگىن جاڭادان جەكە قۇرعان كەزدە، ەلىمىزدەگى سۋ ساياساتىنا جاۋاپ بەرەدى دەپ جاساقتاعان. ەندى ولار دا: بىزگە تەك وزەن-كولدەر قارايدى، ول جەرلەردە تاسقىن باستالعان جوق – دەپ باستارىن الا قاشتى. نەگىزى سۋ ساياساتى دەگەنىمىز – جاڭبىرعا دا، قارعا دا، قار سۋىنا دا جاۋاپتى دەگەن ءسوزدى بىلدىرەدى. بۇل دەگەن نەنى بىلدىرەدى، بۇل – شەنەۋنىكتەرىمىزدىڭ كاسىبي مامان ەمەستىگىن، ولاردىڭ سوزىنە حالىق سەنىپ قالماۋى كەرەك دەگەندى بىلدىرەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ كونستيتۋسياعا سايكەس ەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋى، مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك، ۇكىمەتكە قاتىستى ءتيىستى شارالاردى قابىلداۋى ءتيىس، ۇكىمەتتەگى جەمقورلىقتى اۋىزدىقتاۋعا جانە ۇكىمەتتى وتىرىك اقپارات بەرگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋعا مىندەتتى دەپ ويلايمىن. ەلدە جەمقورلىقپەن ناعىز كۇرەس بولماي، ۇكىمەتتەگى جەمقورلىق اۋىزدىقتالماي، شەنەۋنىكتەر جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلماي، ەشتەڭە دە جاقسى تۇسقا وزگەرمەيدى.

– تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزى اپاتقا ۇرىندىرارىن بىلە تۇرا سەلقوستىق تانىتۋ ءارى بارلىق كىنانى تابيعاتقا تەلۋ ۇيرەنشىكتى اقتالۋ بولىپ كەتكەن جوق پا؟

– كوكتەمدە قاردىڭ ەرۋى تابيعي قۇبىلىس. قار جامىلعىسى، اۋا-رايى، توتەنشە جاعدايلار ءقاۋپى بويىنشا مونيتورينگ ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەدى جانە اقپارات اشىق تۇردە كازگيدرومەت سايتىندا جاريالانادى. ەندى پرەزيدەنت «سۋ تاسقىنى ءقاۋپىن تومەندەتۋدىڭ جاڭا جول كارتاسىن رەتتەۋ كەرەك» - دەپ تاپسىرما بەرىپ جاتىر. وعان تاعى دا قازاقستان عارىش ساپارىنا بىرنەشە ملن، ملرد قارجى بولىنەدى. كوپ شىعىن شىعارماي قازگيدرومەتتىڭ «كارتا پرەدۋپرەجدەنيي» دەگەن دۇنيەسىمەن ينتەگراسيا جاساي سالۋ قاجەت.

ۇكىمەتتىڭ قولىندا ساراپتامالىق اقپاراتتار بار. ولار سول بويىنشا اكىمدەرگە دۇرىس تاپسىرما بەرىپ، ونىڭ دۇرىس ورىندالۋىن قاداعالۋى كەرەك ەدى. حالىق پەن بيلىك تۇرماق، ۇكىمەت پەن اكىمدەردىڭ اراسىنداعى جۇمىس، بايلانىس دۇرىس جولعا قويىلماعان. اكىمشىلىكتەر ۇكىمەتكە ناقتى مالىمەت بەرىپ، ۇكىمەت اكىمدەرگە ناقتى شەشىمدەر بەرىپ كەلىسىمدى جۇمىس جاساۋى قاجەت ەدى.

كليمات وزگەرىپ، اۋا رايى مەرزىمدەرى اۋىسىپ جاتىر. قىس كەش ءتۇسىپ، كوكتەم ۇزاققا سوزىلۋدا. بۇرىن قار توقتاتۋعا كوپتەپ اعاش ەگەتىن ەدى. ولار قاردى بىردەن ەرىپ كەتۋدەن ساقتايتىن. اشىق دالامەن سالىستىرعاندا اعاشتى جەردىڭ قارى باياۋ ەريدى. تاۋ بوكتەرلەرىندە ۇيلەر سالىپ، قۇرىلىستار كەسىرىنەن توپىراق قىرتىستارى بۇزىلىپ جاتىر.

ناعىز تاسقىن ءالى ءساۋىر ايىندا بولادى دەپ بولجانۋدا. شىعىس قازاقستان جاقتا 2-2،5 مەتر قار جاۋدى. ولار ەندى-ەندى قوزعالا باستايدى. رەسەيدەن اعىپ كەلەتىن سۋلار بار. ساي سالامىز دايىن ەمەس. جەردىڭ ءبارى جەكە مەنشىككە وتكەن سوڭ، بۇرىنعى سۋ ارنالارى بۇزىلدى. ساقتالعانىنا جوندەۋ جۇمىستارى جاسالمادى. سۋ قويمالارى، ستراتەگيالىق ماڭىزى بار وبەكتىلەر جەكەنىڭ مەنشىگىنە ءوتىپ كەتتى. دالا تۇرماق قالالاردى سۋ الا باستادى. مىسالى استاناداعا تالدىكولدى كومىپ تاستادى. ەندى بۇرىن سول جەرگە قۇياتىن سۋ قالاعا جايىلماعاندا قايدا بارادى؟

مۇنداي جاعدايدا كىمگە كىنا ارتامىز؟ كىنالى حالىق پا، ۇكىمەت پە؟ جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ تابيعات سىرىن جىعا تانىماۋى بۇعان سەبەپ پە الدە؟

– بۇل جاعدايعا حالىقتىڭ ەش كىناسى جوق. انشەيىندە حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن، سىن-ەسكەرتپە ۇسىنىستارىن تىڭدامايتىن بيلىك، ەلىمىزدە وسىنداي اپاتتى جاعدايلار تۋىنداعاندا، «ءبىز بىرگەمىز!» «كۇشىمىز بىرلىكتە!» دەپ حالىقتان كومەك سۇراپ، جىلۋ جيناپ، ۇرانداتىپ پاتريوت بولا قالادى. مۇندايدى توقتاتىپ بيلىك جاۋاپكەرشىلىكتى دە، شىعانداردى دا ءوز موينىنا الۋى قاجەت.
قوسىمشا ايتارىم، الەمدە ءتۇرلى وقيعالار بولىپ جاتقاندا قازاقستان ءبىرىنشى بولىپ كومەك قولىن سوزىپ جاتادى. ءبىراق ءبىزدىڭ باسىمىزعا كۇن تۋعاندا سىرت ەلدەردەن كەلىپ جاتسقان كومەك پەن جاناشىرلىقتى بايقامادىق. قىسقاسى ويلاناتىن جانە ويلاندىراتىن نارسە كوپ.  

سۇحباتتاسقان: داستان قاستاي

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟