ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

ۇلت ۇستازى: اركىم جالعىز ءوزىم دەمەي، وزگەلەر جايىن دا ويلاپ، پەيىلىن كەڭگە سالىپ ءىس ەتپەسە، جۇرت جۇمىسى تۇزەلمەيدى

17 مامىر 2024 242

باسقارماعا كەلگەن كەيبىر حاتتاردان: قازاق جەرى الىنباسقا امال تاپپاعانىمىزعا وكپەلەۋشىلەر بار كورىنەدى. جەر جايىنان ايتارلىق ءسوزدىڭ ءبىرسىپىراسى ايتىلىپ بولىپ ەدى. سوزىمىزگە ءتۇسىنىپ، اقىلىمىزدى الاتىن قازاق بولىپ، سول ايتقاندارىمىزدى ىستەسە، ىرگەسۋ اۋىپ، تابانى كوتەرىلىپ، جەرىنەن ايىرىلىپ، بوسپاس ەدى دەيمىز. ايتقان سوزگە تۇسىنبەسە يا تۇسىنسە دە ايتقاندى ىستەمەسە، ءبىز ايتىپ وتىرساق، جۇرت ونى ىستەمەي، ۇناتقانىن ىستەپ وتىرسا، وعان ەتەر نە امال بار؟ جۇرت ىستەپ وتىرعان ءىسىن قيسىق يا ءتۇزۋ دەپ ايتۋ عانا قولىمىزدان كەلەدى، ىستەتكىزبەي، توقتاتۋ قولىمىزدان كەلە مە؟

قازاق جەرىنىڭ تۇتقاسىنىڭ ەكى ۇشى ەكى قولدا: ءبىر ۇشى قازاقتا، ەكىنشى ۇشى ورىستا. ءادىس قىلعان جاعى اۋىستىرىپ الىپ جاتىر، بوس ۇستاعان جاعى ايرىلىپ قالىپ جاتىر. جەردى قولىندا قاتتى ۇستاۋ، بوس ۇستاۋ قازاقتىڭ وزدەرىنەن. وعان ءبىز نە ىستەرمىز؟

قازاق جەرى قازاقتان كەتپەس ەدى، قازاق جەرى قازاقتان كەتپەسىنە ءىس قىلساڭدار. جەرىن الدىرۋعا بولماسا، الدىرماسقا ءىس قىلعان قازاق جوق. اركىم ءوز جەرىن عانا ويلايدى، ءوز باسىنىڭ عانا قامىن ويلاپ، ءوز پايداسىن عانا كوزدەپ ءىس قىلىپ، جۇرت پايداسى مەن زارارىنا ءتىپتى قارامايدى. جۇرت جەرى كەتپەسە، مەنىڭ دە جەرىم كەتپەس، جۇرت جەردەن ايرىلسا، مەن دە جەردەن ايرىلامىن عوي دەپ ەش ويلامايدى. سوندىقتان جۇرت ۇستىندەگى، كوپ ورتاسىنداعى جەر عوي دەپ، ساتىپ، پايدالانىپ قالايىن دەپ ويلايدى. مۇجىقتى قازاق جەرىنە ءۇيىر قىلىپ، قوڭسى قوندىرعان اۋەلدە دە وسىلاي ويلاعاندىق ەدى، وسى كۇندە دە سول وي قالعان جوق.

قازاق جەرىنە مۇجىقتاردى شاقىرىپ كىرگىزگەن، حۇكىمەتتەن بۇرىن، قازاقتاردىڭ وزدەرى ەمەس پە ەدى؟ قازاقتى باعىپ تۇرعان حاكىمدەردىڭ كوبى كەلگەن مۇجىقتاردى ورنىقتىرماي، كوشىرگەندەرى دە بولعان. دالا ۋالاياتىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى كولپاكوۆسكيي قازاق جەرى وزدەرىنە دە تار، مال جايۋعا جەر جەتپەگەن سوڭ، قازاق ورىستاردان ءھام توبول گۋبەرنياسىنداعى ورىس جەرلەرىن جالداپ، مال جايىپ وتىر دەپ كورسەتكەن. ءبىراق قازاقتاردىڭ وزدەرى كەلگەن مۇجىقتارعا جەرىن بەرىپ، قۇشاعىن جايىپ، قوينىن اشىپ، قابىل الىپ وتىرعان سوڭ، كولپاكوۆسكييدىڭ قازاق جەرىن قورعاپ، قىزعانعانى بوسقا قالعان. 1882ء-شى جىلى جالعىزكول دەگەن جەرگە تۇسكەن قالانى ........... وتىرسىڭ دەپ، كولپاكوۆسكيي كوشىرگەن، 1888ء-شى جىلعى 17ء-شى مارتتا شىققان گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ بۇيرىعىندا سەمەي وبلىسىندا ەش جەرگە مۇجىقتار قالا سالۋشى بولماسىن دەگەن.

بۇل بۇيرىقتاردىڭ ءبارى دە ورنىنا كەلمەي، قۇر قاعاز بەتىندە قالدى. ويتكەنى مۇجىقتارعا جەر كەرەك بولدى، جۇرت قامىن ويلايتىن قازاقتىڭ باس ادامدارىنا جۇرت پايداسىنان گورى ءوز پايدالارى جاقىنىراق بولدى. جۇرت كەلەر زارارعا قاراماي، وزدەرىنىڭ جەر ساتىپ، بايىپ العانىن ارتىق كوردى. ءبىر جاعىنان، حاكىمدەر قازاق جەرىن قورىپ بۇيرىق شىعارىپ جاتقاندا ءبىر جاعىنان، مۇجىقتار مەن قازاقتار حاكىمدەردەن جاسىرىن جەردى ءبىرى ساتىپ، ءبىرى الىپ جاتتى. مۇجىقتار جيىلىپ، قالا بولىپ كوبەيىپ، كوزگە تۇسەرلىك بولعان كەزىندە عانا حاكىمدەر ءبىلىپ قالاتىن بولدى. پەرەسەلەن زاكونى شىقپاي تۇرعاندا قازاق جەرىندە مۇجىق قالاسى جوق پا ەدى؟ ونى شاقىرىپ، قوڭسى قوندىرعان قازاقتاردىڭ ءوزى ەمەس پە ەدى؟ قازاقتىڭ كوبى جەر ساتۋدى كاسىپ قىلىپ العان جوق پا؟ قازاقتىڭ اۋىل اعاسى بولعان، اتقامىنەر پىسىقسىنعان ادامدارىنىڭ جەر ساتۋدى كاسىپ قىلماعانى بار ما ەكەن؟ بولسا، اۋىلنايلاردىڭ جۇرتتى سىرتىنان ساتىپ ءىس قىلاتىندارىن بىلاي قويىپ، جاي قازاقتاردى العاندا دا جەر ساتپايتىندارى از بولسا كەرەك. جەر ساتۋ قازاققا ادەت بولىپ كەتتى. «اۋرۋ قالسا دا ادەت قالمايدى» دەگەن، سول جەر ساتۋ ادەتىن جەر مول بولسا دا، جەر تار بولسا دا تاستامايتىن كورىنەدى.

قوستاناي ۋەزىندە كەڭارال ۆولوسىندا ششەربينا نورماسى بويىنشا «يزليشكە» (ارتىق جەر) جوق ەدى. ارتىق جەر بولماعان سوڭ، جەر جالداۋ بولماسقا كەرەك ەدى. قازاقتار، جەرى ارتىق بولماسا دا، جالداۋدان توقتالعان جوق. ششەربينا ەسەبىنشە، ءبىر مۇجىق قوندىرارلىق جەر بولماسقا ءتيىس، قازاق ول جەرگە ەكى پوسەلكا قوندىرىپ وتىر. كامەنسكيي ءھام بەلويارسكيي پوسەلكالار، ششەربينا ەسەبى بويىنشا، جەر جوق كەزىندە كەلىپ تۇسكەن. وعان ورىن تاۋىپ بەرىپ قوندىرىپ وتىرعان پەرەسەلەن چينوۆنيكتەرى ەمەس، قازاقتاردىڭ ءوزى. كامەنسكيي پوسەلكا بولعان جەرگە 1891ء-شى جىلى ءبىر ءۇي ورىس قازاقتان جەر جالداپ كەلىپ وتىرعان. 1891ء-شى جىلى جانە ءبىر ءۇي كەلىپ قوسىلعان. 1897ء-شى جىلى بۇرىنعىلارعا ەكى ءۇي كەلىپ قوسىلعان. 1899-شى جىلى 24 ءۇي كەلگەن، 1900ء-شى جىلى 179 ءۇي كەلگەن. بەلويارسكيي پوسەلكا تۇرعان جەرگە 1899ء-شى جىلى 10 ءۇي كەلىپ، قازاقتان جەر جالداپ ورنىققان، 1900ء-شى جىلى 63 ءۇي كەلىپ قوسىلعان. وسى كۇندە سول ەكى پوسەلكادا 700 شامالى ءۇي بار، بۇلاردىڭ ءبارى دە «يزليشكە» جوق كەزىندە كەلىپ ورناعاندار. پەرەسەلەن چينوۆنيكتەرى بۇلارعا جەر كەسىپ بەرەردە، قالاي بەرەرىن بىلمەي، قىسىلعان. مۇجىقتارعا بەرۋگە نورما بويىنشا «يزليشكە» جوق. «يزليشكە» بولماسا، قازاق جەرىن الۋعا جول جوق. ورنىعىپ قالعان ەكى پوسەلكاداعى 700 ءۇيدى كوشىرۋ رەتىن تاعى تابا المايدى. اقىرىندا جولدان تىسقارى جان باسىنا 5 دەسياتينادان جەر كەسىپ بەرگەن. قازاقتار وزدەرى قوندىرماسا، سول ەكى پوسەلكاعا بەرىلگەن جەرلەر – داۋسىز قازاقتا قالاتىن جەرلەر.

قوستاناي ۋەزىندە مەڭدىعارا ۆولوسىندا نورما بويىنشا «يزليشكە» جوق ەدى. وعان دا ورىس زايمكالارىن قازاقتاردىڭ وزدەرى ءتۇسىردى، مىسالى، گرەبەنكين زايمكاسى وعايريلارى. ولارعا دا جوعارعى ەكى پوسەلكا سياقتى جەر بەرىلدى.

مىنەكي، ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ءىسى! قۇتى پەرەسەلەن چينوۆنيكتەرى: ارتىعى جوق، قالاي الامىز دەپ قىسىلىپ، قىزاراتىن جەرلەردەن قازاقتار ۇيالماي، قىزارماي، جەر ساتىپ وتىر. وسىنى ىستەپ وتىرىپ، جەرىمىز از، مۇجىققا بەرەرلىك ارتىق جەر جوق دەپ، ۇيالماي، قىزارماي، داۋلاسپاقشى. ول داۋدى كىم تىڭداماقشى؟ قازاقتىڭ ونداي داۋىن تىڭدار ەدى، قازاق ارىز ەتكەن مەكەمەلەر قازاقتىڭ جوعارىدا ايتىلعان سىرلارىن بىلمەسە. ونى بىلمەيدى دەپ ايتا الارمىز با، وسى حابارلاردىڭ ءبارىن سول مەكەمەلەردەن الىپ وتىرىپ؟

بۇلاردىڭ ءبارى وتكەن ءىس. ەندى ولاردى تۇزەتۋ بولمايتىن جۇمىس. بولارى بولىپ، بوياۋى ءسىڭىپ قالدى. بۇلاردى قوپارىپ جازىپ وتىرعانداعى ماقسات: وتكەن ءىستىڭ قاتەسىن بايقاپ، ىلگەرى ىستەرگە ىستەمەسىن دەگەن. قازاق كوشپەلى نورمامەن بولسىن، وتىرىقشى نورمامەن بولسىن – قايسىسىمەن جەر السا دا، بۇرىنعىداي كەڭشىلىك بولمايدى. كەڭ جەردەگى ادەتىن تار جەرگە دە ىستەپ، ساتۋدان تىيىلماسا، قازاقتىڭ كۇنى قاراڭ: جەردەن ايرىلادى. كەڭ جەردەگى ادەتىن تار جەرگە ىستەگەنىن جوعارعى ەكى پوسەلكا تۋراسىندا ايتىپ وتتىك. ونان دا سوراقى ءىستى تاعى ەستىپ وتىرمىز. اقتوبە ۋەزىنىڭ بورلى بولىسىنىڭ 8ء-شى اۋىلىنىڭ قازاعى باكەش دۇيسەنباي بالاسىنىڭ 15 دەسياتينادان العان جەردەن ارەنداعا جەر ساتقانىن تومەندە گازەتاعا جازىپ وتىرمىز. جەر ساتىپ ادەتتەنگەن ءبىر دۇيسەنباي بالاسى ەمەس، نەشە مىڭ دۇيسەنباي بالالارى بار شىعار. ءبارى دە ادەتىن تاستاماي، نورمامەن ولشەپ بەرگەن جەرگە دە ىستەي باستاسا، قازاق جەردەن ايرىلماي، كىم ايرىلادى؟ ارتىعى جوق تار جەرگە ورناعان ورىستاردى كوشىرمەي، سول جەردەن جەر كەسىپ بەرگەن جايىن جوعارىدا سويلەدىك قوي. وزدەرىڭ شاقىرىپ قوندىرعان ورىستارعا ورتاڭنان ويىپ، ولشەپ العان جەرلەرىڭنەن جەر كەسىپ بەرەسىڭ. ءبىر جاعىنان، 15 دەسياتينا از، ونىمەن كۇن كورە المايمىز دەپ، زارلاپ جاتىپ، ءبىر جاعىنان، 15 دەسياتينا كوپ دەپ، ارتىعىن ساتىپ جاتسا، 15 دەسياتينا كوپ ەكەن دەپ ونى دا كەمىتەر. ول كەمىتكەن جەردى قازاق تاعى ساتار. سولاي بولعان سوڭ، قازاق جەرى قالاي وزىندە قالار؟

قازاق جەرى وزىندە قالۋعا جول تاۋىپ بەرمەيسىڭدەر دەپ وكپەلەيتىندەر جۇرتتى ايتقانىمىزعا كوندىرىپ وتىرىپ وكپەلەسە ەكەن. ءبىز كورگەن-بىلگەنىمىزدى اياپ قالماي، حالىققا ايتامىز، وعان قۇلاق سالماي جۇرت ءوز بىلىمىنشە ىستەسە، وعان ءبىز نە ىستەرمىز؟ قازاق پەن مۇجىق بىرىگىپ ءىس قىلعانادا، كولپاكوۆسكيي بۇيرىعى دا دالادا قالعان. وسى كۇنگى قازاق جەرىنە كەلىپ ورنالاسىپ جاتقان مۇجىقتاردى حۇكىمەت كەلتىرمەسكە بۇيرىق شىعارسا، ءبارىن بولماسا دا، كوبىن قازاقتىڭ ءوزى شاقىرىپ قونىس بەرەر ەدى. ويتكەنى مۇجىقتارعا جەر كەرەك. قازاقتارعا ەڭبەكسىز تەگىن تابىلعان مال كەرەك. ەكى جاقتىڭ كەرەگى ءبىر جەردەن تابىلعان سوڭ، قازاققا مۇجىق قوڭسى قونباي تۇرار ما؟

اركىم جالعىز ءوزىم دەمەي، وزگەلەر جايىن دا ويلاپ، پەيىلىن كەڭگە سالىپ ءىس ەتپەسە، جۇرت جۇمىسى تۇزەلمەيدى. جۇرت پايداسىن اياعىنا باسىپ، بەتىمەن جايىلاتىندارىن قايىرىپ، ۇيىرگە كىرگىزىپ وتىرماسا، ءبىر قويدىڭ قوتىرى مىڭ قويعا جۇققان سياقتى، ءبىر ادامنىڭ كەسىرى مىڭ ادامعا تيمەكشى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى

"جەر جالداۋ جايىنان" ماقالاسىنان، 1913 جىل

دەرەككوز: ا.بايتۇرسىن ۇلى. التى تومدىق شىعارمالار جيناعى. IV توم. - الماتى، 2013

Alash.kz ۇلتتىق پورتالى

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟