ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

تۇتاس ەلدىڭ تۇعىرلى ايبىنى

17 مامىر 2024 278

ۇيعىر اۋدانى شونجى اۋىلىندا ەل تاريحىندا ايرىقشا ءىز قالدىرعان تۇلعا – باتىر، ابىز المەرەك جانشىق ۇلىنىڭ ەسكەرتكىشى اشىلدى.

ەسكەرتكىشتىڭ سالتاناتتى اشىلۋ شاراسىنا الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان ءابدىراحىم، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى نۇرلان ورازالين، سەرىك ۇمبەتوۆ، ىزعاربەك بەكتۇرسىنوۆ، ەڭبەك ارداگەرى ناۋرىز قىلىشبايەۆ قاتىستى.

ەسكەرتكىش اۆتورى بەلگىلى ءمۇسىنشى – ەلدوس بەكسۇلتان. المەرەك باتىرعا قويىلاتىن ەسكەرتكىشكە بايقاۋ 2019 جىلى جاريالانعان. مۇسىنشىلەر اراسىندا بايقاۋ جاريالانىپ، جيىرما شاقتى ءمۇسىنشى ءوز جوباسىن ۇسىنعان. سولاردىڭ ىشىندە ەلدوس بەكسۇلتاننىڭ جۇمىسى ۇزدىك دەپ تانىلىپ، جۇمىسى قارادالا تورىنەن ورىن الدى. «بىزگە قويىلعان باستى تالاپ – المەرەك باتىردىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىنداعى ابىز بەينەسىن كورسەتۋ ەدى. مەن باتىردىڭ اتتان ءتۇسىپ، الىسقا ويلى پىشىنمەن كوز تاستاپ تۇرعان كەزىن بەينەلەدىم، ال ەكىنشى ءمۇسىنشى قولىنا اسا تاياق ۇستاپ تۇرعان شاعىن بەدەرلەدى. ەكەۋمىزدىڭ جۇمىسىمىزدى كوميسسيا مۇشەلەرى ءبىر جىلداي قاراستىرىپ، اقىرى مەنىڭ جۇمىسىما توقتالعان ەدى. مەنىڭ بۇعان دەيىن شىعارماشىلىق جولىمدا جاساعان ەڭ ۇلكەن ءمۇسىن – وسى. بايقاۋعا جىبەرگەن جوبامنىڭ 10 ەسە ۇلكەيتىلگەن نۇسقاسىن جاساۋعا 9 ايداي ۋاقىت جۇمسادىم، بىلتىر ناۋرىز ايىندا كىرىسىپ، قاراشا ايىندا اياقتاعان ەدىم. تۇعىرىن قوسپاعاندا، ءمۇسىننىڭ ءوزى 8 مەترگە جۋىقتايدى، ال تۇعىرىمەن بىرگە ەسكەرتكىشتىڭ بيىكتىگى 13 مەتر بولادى. ەسكەرتكىش پروسەسس بارىسىندا كوپتەگەن وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. نەگىزگە العان ماتەريالىمىز تاس بولۋ كەرەك ەدى، رۋمىنيا، رەسەي مەملەكەتتەرىندە وسى سيپاتتى ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىر پاراسى تاستان جاسالعان. ءبىز دە المەرەك باتىردىڭ ەسكەرتكىشىن تاستان جاسايمىز دەپ شەشتىك. الايدا گەولوگيا ماماندارىن اپارىپ، ورنالاساتىن ورنىنا اناليز جاساعانىمىزدا، 11 مەتردەن سۋ شىعا باستادى. تاستان جاسالسا، ەسكەرتكىش سالماعى شامامەن 800 توننا بولادى، ال تىم اۋىر ەسكەرتكىش ورنالاسقان جەرگە باتىپ كەتۋ ءقاۋپى بار. سول ءۇشىن ءتيىستى ادامدارمەن اقىلداسا وتىرىپ، ءمۇسىندى قولادان، تۇعىرىن قالىڭ گرانيتتەن جاسايمىز دەپ تۇيدىك» دەگەن بولاتىن بۇل ەسكەرتكىشتىڭ جاسالۋ تاريحى تۋرالى ەلدوس بەكسۇلتان.

ودان كەيىن سالتاناتتى جيىن ۇيعىر اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە «المەرەك ابىز جانشىق ۇلى جانە قارادالا ءوڭىرى تاريحى» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسيامەن جالعاستى.

كونفەرەنسيا اياسىندا شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ رەداكسياسىمەن «المەرەك ابىز جانشىق ۇلى جانە قارادالا ءوڭىرى تاريحى» كىتابىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. سونداي-اق المەرەك جانشىق ۇلىنىڭ ءومىرى مەن ونەگەسىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان «المەرەك جانشىق ۇلى جانە ونىڭ ونەگەسى» اتتى رەسپۋبليكالىق جىر ءمۇشايراسىنىڭ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتاۋ ءراسىمى بولدى.

ءادىلقازىلار القاسىنىڭ شەشىمىمەن ىنتالاندىرۋ سىيلىعىنا ەرجان الاشتۋعان، ايدانا بەيسەن، دوستىق تىلەۋبەرگەنوۆتەر يە بولدى. ال ءۇشىنشى ورىنعا استانالىق ءابدىعاني ءبازىلحان ۇلى، كوكشەتاۋلىق مايرا قۋانىش قىزى، تالدىقورعاندىق اسىل امانتاي ۇلى يە بولدى. ەكىنشى ورىندى اسەل وسپان مەن قىزىلوردالىق تولىباي ابىلايەۆتار السا، ءبىرىنشى ورىندى اقىن كادىربەك قۇنىپيا ۇلى قانجىعاسىنا بايلادى. ءمۇشايرانىڭ باس جۇلدەسىن اقىن الماس احمەتبەك ۇلى ەنشىلەدى.

عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسيادا «المەرەك ابىز جانە وڭىرلىك وركەنيەت»، «المەرەك بابا زامانى جانە سول زاماننىڭ كۇردەلى وقيعالارى»، «ابىز ينستيتۋتىنىڭ تاريحي-مادەني ءمانى مەن مۇرالىق ماعىناسى: المەرەك باتىر جانشىق ۇلى»، «المەرەك ابىز جانە قازاق قوعامىنداعى تاريح ايتۋ ءداستۇرىنىڭ دەرەكتەرىن پايدالانۋ ماسەلەلەرى»، «المەرەك بابا جانە جوڭعارعا قارسى ازاتتىق كۇرەسى تۋرالى»، «ءحىح عاسىردا ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكەن تازابەك پۇسىرمانوۆ» دەگەن تاقىرىپتاردا باياندامالار وقىلدى.

ەندى سايىن دالانىڭ ءبىر پۇشپاعىندا ەلى مەن جەرىنىڭ بولاشاعىنا ويلانا كوز تاستاپ تۇرعان بابانىڭ ءمۇسىنى بار.

قاسىم ارىقباي

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟