ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

توقايەۆتىڭ 5 جىلى: ساياسي رەفورمالار، ءساتتى ساپارلار، ماڭىزدى قۇجاتتار

17 مامىر 2024 343

بۇگىن – قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ تۋعان كۇنى. مەملەكەت باسشىسى 71 جاسقا تولدى. قازاقستاندىقتاردىڭ كوبى پرەزيدەنتتىڭ تۋعان كۇنىن بىلە بەرمەيدى. ويتكەنى، مەملەكەت باسشىسى تۋعان كۇنىن تويلامايدى. بيىل دا قۋانىشتى كۇنىن تويلاۋدان باس تارتتى.  

سونداي-اق بيىل قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ بيلىك تىزگىنىن قولىنا العانىنا – 5 جىل. ءبىر ادامنىڭ ومىرىمەن نەمەسە ءبىر مەملەكەتتىڭ دامۋ تاريحىمەن سالىستىرىپ قاراساق، وتە قىسقا ۋاقىت. ال قازاقستان پرەزيدەنتى بەس جىلدا نە اتقاردى؟

Alash.kz سايتى قازاقستان باسشىسىنىڭ 5 جىلدا ىستەگەن جۇمىستارىنا: شەتەلدىك ساپارلارىنا، قول قويعان زاڭدارى مەن قۇجاتتارىنا، ساياسي رەفورمالارىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ كوردى.

 

پارلامەنتتىڭ ىقپالى كۇشەيدى

توقايەۆتىڭ ساياسي رەفورمالارىنىڭ ەڭ سۇيەكتىسى – پارلامەنتتىڭ ىقپالىن كۇشەيتۋى. جاسىراتىنى جوق، بۇعان دەيىن قازاقستاندا سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسى سالتانات قۇرعان-دى. بيىلدان باستاپ قازاقستاندى دامىتۋدىڭ ساياسي مودەلى وزگەردى، پارلامەنتتىڭ ءرولى كۇشەيدى. ءسويتىپ، «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداسى قالىپتاستى.

پارلامەنتتىڭ ىقپالى ارتۋمەن بىرگە، پرەزيدەنت ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن اتقارۋ كەزەڭىندە ەشقانداي پارتياعا مۇشە بولمايتىن بولدى. بۇل دا قازاقستان ساياساتىنداعى ۇلكەن رەفورمالىق وزگەرىس. بۇعان دەيىن ەكس پرەزيدەنت «وتان»، كەيىن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتتەرىن قاتار اتقارىپ كەلگەن. بۇل ءبىر جاعىنان دەموكراتيالىق تالاپقا قايشى. ەكىنشىدەن، پرەزيدەنتىڭ ءبىر پارتيادا بولۋى سول پارتيانىڭ ىقپالىن ارتتىرادى.

زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس، بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى ەشقانداي پارتياعا مۇشە ەمەس. ساراپشىلار، مۇنداي نورمانىڭ ەنگىزىلۋى ساياسي باسەكەنى ارتتىرىپ، بارلىق پارتيانىڭ دامۋىنا بىردەي جاعداي جاسايتىنىن ايتادى.

 

پرەزيدەنتتىڭ تۋىستارىنا ەرەكشەلىك جوق

كەلەسى ساياسي رەفورمانىڭ ءبىرى – پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارى ساياسي باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارا المايدى. توقايەۆ پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنا ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەت اتقارۋعا جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا باسشىلىق لاۋازىمداردى يەلەنۋگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالۋدى ۇسىندى. ق ر ادىلەت ءمينيسترى قانات مۋسين قازاقستاندا پرەزيدەنتتىڭ اعاسى، اپكەسى، بالالارى ۇلتتىق كومپانيالارعا باسشىلىق قىزمەتكە ورنالاسا المايتىنىن اتاپ ءوتتى.

بۇل تاجىريبە قايدان تۋعانىن قازاقستاندىقتار جاقسى تۇسىنسە كەرەك. نازاربايەۆتىڭ تۇسىندا ەكس پرەزيدەنتتىڭ جاقىندارى، تۋىس تۋعاندارى شەتىنەن ەڭ ىقپالدى قىزمەتتەرگە تاعايىندالىپ، قازاقستاندى ءبىر وتباسى مۇشەلەرىنىڭ ىقپالىنداعى مەملەكەتكە اينالدىرعان بولاتىن.

كونستيتۋسيالىق سوت رەفورماسى

پرەزيدەنت اتا زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە كونستيتۋسيالىق سوت قۇرۋدى ۇسىنعان ەدى. سونداي-اق بۇل ينستيتۋسيونالدىق تۇرعىدان تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا ىقپال ەتىپ، ازاماتتاردىڭ كونستيتۋسيالىق قۇقىعىنىڭ قورعالۋىن جاقسارتا تۇسپەك. كونستيتۋسيالىق سوت 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءوز قىزمەتىن باستادى.

ارالاس سايلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى

توقايەۆ حالىقتىڭ سايلاۋ ناۋقانىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى وتە تومەن ەكەنىن، بەلسەندىلىكتىڭ وتە ناشار ەكەنىن، حالىق دەپۋتاتتاردى تانىمايتىنىن بىرنەشە مارتە ايتتى. ءسويتىپ، ول ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋدى ۇسىندى. بۇل بارلىق ازاماتتىڭ قۇقىعىن تولىعىمەن ساقتايدى. ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسى 70 پايىزى پروپورسيونالدى، 30 پايىزى ماجوريتارلىق نەگىزدە سايلاندى. ارالاس سايلاۋ جۇيەسى وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارداعى ءماسليحات سايلاۋىنا دا ەنگىزىلدى. ال اۋداندار مەن قالالارداعى ءماسليحات سايلاۋىن پرەزيدەنت تولىعىمەن ماجوريتارلىق جۇيەگە كوشىرۋدى ۇسىندى.

بۇدان بۇرىن سەناتتا پرەزيدەنتتىك كۆوتا بار بولاتىن، توقايەۆ رەفورماسى بويىنشا وسى كۆوتا قىسقارتىلدى. ال ماجىلىستە بۇعان دەيىن بولعان قحا دەپۋتاتتارى دا ازايدى.  

ءۇش وبلىس قۇرىلدى

توقايەۆ بيلىك تىزگىنىن قولعا العان بەس جىلدىڭ ىشىندە اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىستەرگە قول قويدى. ياعني اباي، ۇلىتاۋ جانە جەتىسۋ وبلىستارى قۇرىلدى.

حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا سەمەي وڭىرىندە – اباي وبلىسى، جەزقازعان وڭىرىندە – ۇلىتاۋ وبلىسى، الماتى وبلىسى وڭىرىندە – جەتىسۋ وبلىسى قۇرىلدى.

بالا بولاشاعىنا قادام جاسالدى

توقايەۆتىڭ الەۋسەتتىك ەكونوميكالىق رەفورماسىنىڭ ءبىرى «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى.

پرەزيدەنت ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەستيسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزىن بالالاردىڭ ارناۋلى جيناقتاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارۋدى ۇسىندى. بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن بالانىڭ ەسەپشوتىنا اۋدارىلاتىن بولادى. جيناقتالعان قارجى بالالار كامەلەت جاسقا تولعاننان كەيىن ولاردىڭ باسپانا نەمەسە ءبىلىم الۋىنا جۇمسالماق. بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ كامەلەت جاسىنا دەيىنگى بارلىق بالانىڭ شوتىنا ۇلتتىق قوردان اقشا اۋدارىلدى.

پرەزيدەنتتىڭ ساپارلارى

قازاقستان پرەزيدەنتى بەس جىلدىڭ ىشىندە جەتپىستەن استام مەملەكەتكە ساپار شەكتى. Travelpress.kz ساراپشىلارىنىڭ مالىمەتىنشە، ءجيى بارعان مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە – رەسەي فەدەراسياسىنا – 19 رەت، قىرعىزستانعا – 7 رەت ساپارلاعان. توقايەۆ قىتايعا، باا-گە، تاجىكستانعا، تۇرىكمەنستانعا، تۇركياعا جانە وزبەكستانعا 4 رەت ساپار جاسادى. ءازىربايجان، گەرمانيا جانە اقش –قا – 3 رەت بارعان. ارمەنيا، كاتار جانە ساۋد ارابياسىنا 2 رەت بارىپتى.

 

2019 جىلى توقايەۆ 9 شەت ەلگە 12 رەت ساپار جاسادى. 2020 جىلى كوروناۆيرۋس شەكتەۋلەرىنە قاراماستان ءۇش رەت رەسمي شەتەلدىك ساپار جاساعان. 2021 جىلى توقايەۆ شەتەلگە 10 ساپار جاساپ، 7 ەلدە، سونىڭ ىشىندە رەسەي، تاجىكستان، تۇركىمەنستاندا بولىپ، ءارقايسىسىندا ەكى رەتتەن ساپارلاعان. 2022 جىلى قازاقستان باسشىسى شەتەلدىك ساپارلارعا مەيلىنشە ءجيى شىقتى. ياعني ءبىر جىلدىڭ ىشىندە – 14 ەلگە، جالپى سانى 24 ساپار رەتساپار شەكتى. بىلتىر مەملەكەت باسشىسى 19 رەت شەتەلگە شىققان. بيىلدىڭ وزىندە توقايەۆ بەس مەملەكەتكە بارىپ ۇلگەردى. ونىڭ ىشىندە 4 ەلگە رەسمي ساپارمەن، قالعاندارى جۇمىس ساپارى.

مەملەكەت باسشىسى وسى ۋاقىتقا دەيىن 5 مىڭنان استام قۇجاتقا، ونىڭ ىشىندە 98 زاڭعا، 344 جارلىققا، 91 وكىمگە قول قويعان.

 

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟