ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

تالاستان قازاق بالاسى پايدا تاۋىپ جۇرگەن جوق - احمەت بايتۇرسىن ۇلى

13 مامىر 2024 302

مىرزا! كوزىڭىز شاتىناپ، شەكە تامىرىڭىز شىعىپ، اۋزىڭىز كوپىرىپ تالاسقا كەتىپ باراسىز. تالاستان قازاق بالاسى پايدا تاۋىپ جۇرگەن جوق. سابىرمەنەن وتىرىپ، ويلاسىپ ءىس ىستەلىك. قازاق تىلىندەگى دىبىستاردى كوپ يا از دەپ كورسەتىپ، بورىشىما بەرەيىن دەپ وتىرعانىم جوق قوي. ماقسات ءسىز بولىپ، ءبىز بولىپ، اقىلداسىپ وتىرىپ، دىبىس باسىنا ءقارىپ بەلگىلەپ، جازۋىمىزدى ءبىر جونگە سالالىق دەگەن. وسى كۇندە اركىم ءارتۇرلى جازىپ ءجۇر. ءبىر جونمەنەن جازىلاتىن جازۋ جوق.جازعانىمىزدىڭ قاتە يا دۇرىستىعىن ايىرارلىق ەملە جوق. ونىڭ جوقتىعى قازاق تىلىندەگى دىبىستارعا اشىپ ارناعان قارىپتەر جوق. ءبىر ءسوزدى ەكى كىسى ەكى ءتۇرلى جازادى. حاتتا ەكى ءتۇرىن جازعانشا ءبىر-اق ءتۇرىن دۇرىستاپ كەسىپ ايتساق بولماي ما؟ ءسىزدىڭ جازعان ءسوزىڭىزدى بايقايمىن، قازاقتىڭ تىلىندە نە ءھام نەندەي دىبىستار بار ەكەن دەپ ەش ۋاقىتتا ويلانىپ قاراماعانسىز. وزگەلەردىڭ قازاق تىلىندەگى دىبىستار تۋراسىندا جازعانىن وقىماعانسىز. دىبىس پەنەن ءقارىپ ەكەۋىن ءبىر زاتقا سانايسىز.

مەن قازاق تىلىندەگى دىبىستاردى ايتامىن، ءسىز ارابتىڭ قارىپتەرىن الىپ كەلىپ كورسەتەسىز. ءسىزدىڭ قاراۋىڭىزشا، اراب قارىپتەرىنە دۇرىس كەلەتىن دىبىستار قازاق تىلىندە بار بولماقشى، دۇرىس كەلمەيتىن دىبىستار ءتىپتى جوق بولماقشى. ولاي بولعاندا ارابتىڭ قارىپتەرى قازاققا كەلمەي تۇرعان ۋاقىتتا قازاقتا ەشبىر دىبىس بولماسقا كەرەك قوي. اراب قارىپىنەن بۇرىن قازاق سويلەمەدى دەيسىز بە؟ ءبىز ويلايمىز، قازاق اراب قارىپىنەن بۇرىن دا سويلەدى دەپ. سويلەگەن سوڭ دىبىستارى دا بولدى دەپ، ول دىبىستاردىڭ اراب قارىپتەرىنە تۋرا كەلەتىنى دە بار، كەلمەيتىنى دە بار دەپ. ءبارى تەگىس كەلمەيتىن سەبەبى، اراب الىپپەسى قازاققا دەپ ارناپ شىعارعان الىپپە ەمەس» اراب تىلىنە ارناپ شىعارعان. ءار حالىقتىڭ تىلىندەگى دىبىستاردىڭ ىشىندە بولەكتىك بولادى. بىرىندە بار دىبىس، بىرىندە جوق بولۋعا ىقتيمال. ءسىز قالاي ويلايسىز؟ اراب الىپپەسىندە تۋرا كەلەتىن ءقارپى جوق دىبىستارىمىزدى ءتىپتى جوق قىلۋ كەرەك پە؟! نەگىزىنەن ويلاڭىزشى، ءتىل ءقارىپ ءۇشىن شىعارعان نارسە مە؟ بولماسا، ءقارىپ ءتىل ءۇشىن شىعارعان نارسە مە؟ البەتتە ءقارىپ ءتىل ءۇشىن شىعارعان نارسە، ولاي بولسا، ءقارپى جوق دەپ تىلدەگى دىبىستى جوعالتۋ ەمەس، ول دىبىسقا جوق ءقارىپتى ىزدەپ تابارعا كەرەك. ول جالعىز بىزدە ەمەس، وزگە جۇرتتا دا بولعان.

بۇل ويىڭىزدىڭ نەگىزگى قاتەسى. نەگىزى قاتە بولعان سوڭ ارمان قاراي باسقاسى دا قاتە بولا بەرەدى. قازاق دىبىسىنىڭ ءبارى دە جارتى داۋىستى دىبىس دەيسىز. ونى دا قازاق ءسوزىن الىپ، دىبىسىن قاراماي، اراب قارىپتەرىنە قاراي ايتاسىز. مىسالى، «باران» دەگەن قازاقتا دا، ورىستا دا ءسوز بار. «بور» – دەگەن قازاقتا دا، ورىستا دا ءسوز بار. بور وسىنداعى «ا»، «و» دىبىستارىن ورىستار جارتى داۋىستى دىبىستار دەمەيدى. ولاردىڭ: «و»، «ا» دىبىستارىنان «و»، «ا» دىبىستارىمىزدىڭ ەش كەمدىگى بولماسا، ءبىز قالاي جارتى داۋىستى دەيمىز. بۇل دىبىستاردى جارتى دەسەك، قانداي دىبىستى ءبۇتىن دەپ ايتارمىز؟ قازاق تىلىندە ءتىپتى «و» دىبىسى جوق دەيسىز، «بور»، «بوز»، «جول»، «ول» مۇنان باسقا دا ىشىندە «و» كەلەتىن سوزدەر تولىپ جاتىر، بۇلاردى قازاق ءسوزى ەمەس دەيسىز بە؟ ءبىز بۇلاردى قازاق ءسوزى دەيمىز، ءھام ولاردىڭ ىشىندەگى دىبىستاردىڭ ءبارى دە قازاق تىلىندە بار دەيمىز.

«ى» دىبىسى جوق دەيسىز، از-ازى، بار-بارى، جار-جارى، باس-باسى. بۇل سوزدەر قازاق ءسوزى ەمەس پە؟

«ە» دىبىسى قازاقتا «يە» ەمەس، «ىە» -گە جاقىن دەيسىز. مەن قازاق تىلىندە بۇل دىبىس قانداي ەكەنىن بەك جاقسى بىلەمىن، ءبىراق ارابتا تۋرا كەلەتىن ءقارىپ بولماعان سوڭ، «يە» مەنەن جازالىق دەيمىن. مۇنان گورى «ىە» مەنەن جازۋ قولايلى دەسەڭىز، ولايدا جازىپ كورەلىك. «ەر» دەگەن ءسوزدى سىزشە «ءىر» دەپ جازۋ قولايلى بولماق. «كەسەك» دەگەن ءسوزدى سىزشە «كىسەك» دەپ جازۋ قولايلى بولماق. «كەرەك» سىزشە «كىرەك» دەپ جازىلماقشى. قايسىسىن جازۋ قولايلى ءھام نە ءۇشىن قولايلى، ءسىز ايتپاساڭىز مەن ايتا المايمىن. استىنا ەكى نوقات قويۋدى قولايلاعانىم بۇرىنعى جازىپ جۇرگەنىمىزدەن تىم الىس بولماسىن دەگەنىم ەدى. «ىە» يا «يە» قولايلى كوپ ۇناتقانى بولسىن.

* * *

ءسىزدىڭ ايتقانىڭىز شا، ج، ف قازاق دىبىستارى بولماقشى. ج قازاق تىلىندە بار دەيسىز دە ءسوزىڭىزدى اجباتتاۋ ءۇشىن جۋرنال دەگەن ءسوزدى كورسەتەسىز. بۇل ءسوز قازاق ءسوزى ەمەس، فرانسۋز ءسوزى عوي. اڭگىمە قازاق تىلىندە قانداي دىبىستار بار ءھام ولاردى قانداي قارىپتەرمەنەن جازۋ تۋراسىندا. فرانسۋز دىبىستارىن قويا تۇرىپ، اۋەلى ءوز تىلىمىزدەگى دىبىستارعا ءقارىپ ارناپ، ءسوزدى ءبىر جەرگە قويالىقشى. ف دىبىسى قازاق تىلىندە بار دەيسىز دە، قاي سوزدەرگە جازىلاتىنىن كورسەتپەي، ازىراق ءادىس ايتىپ بۇلتارىپ كەتەسىز. ف دىبىسى بار سوزدەر قازاقتا ەسەپسىز كوپ بولعاندىقتان جازىپ كورسەتپەيمىن دەيسىز. ەسەپسىز بولسا، ءبارىن جازۋعا مۇمكىن ەمەس، ءبىراق ءبىر- ەكەۋىن جازىپ كورسەتسەڭىز، قازاق تىلىندە ف دىبىسى راس بار ەكەنىن كورەر ەدىك. كورسەتپەي تۇرعانىڭىز كوپتىگىنەن ەمەس، جوقتىعىنان بولار. ولاي ءادىس جۇمسايتىن بۇل ءىسىمىز قازاقتىڭ سايلاۋى ەمەس ەدى، ءبىراق، وزىڭىزگە ۇناعانى سول شىعار. ءوزىڭىز ايتقان احمەتھادي ماقسۇدى كىتابىندا ءھام «توتە وقۋ» كىتابىندا وسى ەكى دىبىستى يا نوعاي، يا قازاق سوزدەرىندە بار دەپ كورسەتپەگەن عوي. ج دىبىسىن ورىس سوزدەرىنە جازعان. ءبىر دىبىس جۋان دا جىڭىشكە ايتىلاتىن بولسا، ونىڭ ەكى ءتۇرلى ايتىلعانىنا ەكى ءقارىپ المايمىز. ونداي دىبىستاردىڭ جۋان-جىڭىشكە ايتىلۋ ىقتيارى داۋىستى دىبىستاردا بولادى. ول جالعىز ءبىزدىڭ تىلىمىزدە ەمەس، باسقا تىلدە دە سولاي. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى، وسى كۇندە جازىپ ءجۇرمىز. باس، باسقا، باسقارۋ، باستىرۋ، اتاۋ، تاۋ، ايتۋ، تۋرا باستاپقى ءتورت سوزدە س دىبىسى ەكى ءتۇرلى جازىلعانمەن ايتىلۋى ەكى ءتۇرلى ەمەس، جالعىز-اق ءتۇرلى. ەكىنشى ءتورت سوزدە دىبىسى ەكى ءتۇرلى جازىلعانمەن ايتىلۋى ەكى ءتۇرلى ەمەس، جالعىز-اق ءتۇرلى. ەكى ءتۇرلى جازۋىمىزدىڭ پالەندەي ءمانىسى بار دەپ ايتىپ بەرىڭىز.

قازاقتا ءسوز ەكى ءتۇرلى، ءبىر ءتۇرى جۋان، ەكىنشى ءتۇرى جىڭىشكە. جۋان ءسوزدىڭ ىشىندەگى دىبىستارىنىڭ ءبارى جۋان بولادى. جىڭىشكە ءسوزدىڭ ىشىندەگى دىبىستارىنىڭ ءبارى دە جىڭىشكە بولادى. جالعىز-اق، ءتۇرلى ايتىلاتىن دىبىستار ەكى ءتۇرلى ءسوزدىڭ ءبىراق تۇرىنە كىرىسەدى.

بۇلاردان باسقا سىزگە كۇلكى كورىنگەن مىناۋ بولسا كەرەك. «مەنىڭ ايتقاندارىمدى دۇرىس ەمەس دەگەندەر ناحۋ ءسارب قاعيدالارىنان اجبات كورسەتىپ دۇرىس ەمەس جەرىن ايتسىن» دەگەن ءسوز. ناحۋ ءسارب دەگەنىمىز ءتىل زاكونىنىڭ عىلىمى. ءتىل بولسا زاكونى بولارعا كەرەك. زاكونى بولسا، ونىڭ عىلىمى بولارعا كەرەك. سۋ توڭسا، مۇز بولماقشى، حلور مەنەن ناتريي قوسىلسا، تۇز بولماقشى. بۇلار تابيعات زاكونى. وسىنداي زاكون تىلدە دە بار. حلور مەنەن ناتريي قوسىلسا، تۇز بولاتىندىعىن بايقاۋ قاراۋ، ىزدەۋمەنەن تاپقان. ءتىلدىڭ دە زاكونى سول جولمەنەن تابىلادى. قازاق تىلىندە ءبىر سوزگە جۋان دىبىس پەن جىڭىشكە دىبىس ارالاسىپ كىرمەيدى. بۇل ءتىلىمىزدىڭ زاكونى ەمەس پە؟ وسىنداي زاكون تاۋىپ جازساق، ايتساق ول ناحۋ ءساربتىڭ قاعيداسى ەمەس پە؟! ناحۋ ءساربتى مەن گرامماتيكا ماعىناسىندا تۇتىنامىن. باسقا جۇرتتا گرامماتيكا ۇشكە بولىنەدى: فونەتيكا، مورفولوگيا، سينتاكسيس. مەنىڭ بۇرىنعى جازعان ءسوزىم ءھام وسى جولى جازعان سوزدەرىم فونەتيكاعا ءتيىستى سوزدەر. فونەتيكانىڭ قاراستىراتىنى تىلدە قانداي دىبىستار بار، ولار قالاي ءسوز ىشىندە بايلانىسادى. ءبىزدىڭ سويلەپ، قاراستىرىپ وتىرعانىمىز قازاق فونەتيكاسى. ءسىزدىڭ ويىڭىزدىڭ قاتەلىگىن مەنىڭ كورسەتۋىم كەرەك. فونەتيكادان اجبات كەلتىرىپ، مەنىڭ ويىمنىڭ قاتالىعىن ءسىز كورسەتۋگە كەرەك، فونەتيكادان اجبات (مىسال) كەلتىرىپ. بۇلاي دەپ ءسىزدى تاعى «قورقىتامىن». ءسىزدىڭ قورىقپايتىن باتىر ەكەندىگىڭىزدى كوردىم، كورە تۇرا قورقىتاتىنىم: وتكەن جولى شانشىپ الاتىن نايزاڭىز بەن بۇلتارىپ كەتەتىن ايلاڭىزدى كورسەتتىڭىز، بۇلاردان باسقا ونەرلەرىڭىزدى دە كورمەك ءۇشىن.

* * *

مەن ويلايمىن ءسىز مەنىڭ كەيبىر سوزدەرىمدى تەرىس ءتۇسىنىپ تەرىس كەتتىڭىز- اۋ دەپ. ءسىزدىڭ قاتە تۇسىنگەن جەرلەرىڭىز مىناۋ شىعار دەيمىن. اۋەلى مۇسىلمانشا وقۋدىڭ بۇلعالاق-شىرعالاعى كوپ دەگەن. ەكىنشى، اراب الىپپەسى دىنمەنەن بايلاسقان، ونان باسقا الىپپەنى قازاق قابىلدامايدى دەگەن. ءۇشىنشى، قازاق تىلىنەن شىعارىپ تاستالاتىن قارىپتەردى قازاققا ءتىپتى بىلۋگە كەرەگى جوق دەپ ايتادى دەگەن شىعارسىز.

ورىسشا، مۇسىلمانشا وقۋ جايلى سويلەگەندە باسقالار ەمەس، قازاق بۇل وقۋلاردى قالاي وقىپ جۇرگەنىن ايتامىن. باسقا جۇرتتىڭ مۇسىلمانشا وقۋى كەمەلدەنگەن شىعار، وعان تالاسپايمىن، ءبىراق قازاق اراسىندا مۇسىلمانشا وقۋ ازىن الماي، جالپاق كوبىن العاندا باياعى «قىزعانىش زاماننىڭ» وقۋىنان الىسقا كەتە قويدى دەي المايمىن.

الدە ءسىز قازاق اراسىنا ءۇسۇل ءجاديت جولى جايىلىپ بولدى، مۇنان ارتىق ەشنارسە كەرەك ەمەس دەيسىز بە؟ ەكىنشى، تەرىس جورىعان ءسوزىڭىز اراب قارىپتەرىن الۋعا زورلانادى دەگەن. مەن قينالعانىمدى بىلدىرەيىن دەگەنىم جوق، سول سوزدەردىڭ ىشىندە قينالدىم، زورلاندىم دەگەن ءسوز جوق شىعار. ول ءسوزدى كەلتىرگەنىمنىڭ ءمانىسى بىرەۋلەر اراب الىپپەسىنەن قازاق تىلىنە جاقسىراق كەلەتىن ءقارىپ بار دەيدى. ءتىپتى باسقا قارىپتەرمەنەن كىتاپ شىعارعان دا بار. مەنىڭ سولارعا ايتقان ءسوزىم ەدى. باسقا قارىپتەر قازاق تىلىنە جاقسى كەلسە دە ولاردى قازاق قابىل المايدى، باسقا جاققا الاڭداماي، كەرەگىمىزدى اراب الىپپەسىنەن قارالىق دەگەنىم ەدى. قازاق قابىلداماعاندا نە ءۇشىن قابىلدامايتىن سەبەبىن ايتايىن دەپ، اراب الىپپەسىنىڭ دىنمەنەن بىرگە بايلاسىپ سىڭگەندىگىن كورسەتىپ ەدىم. ونى ءسىز نە سەبەپتەن تەرىس جورىعانىڭىزدى بىلمەيمىن. ءۇشىنشى قاتە ءتۇسىندى مە دەيتىنىم قازاق تىلىنەن شىعارعان قارىپتەر. ءسىز بۇلاردى ءتىپتى وقىتپاسقا كەرەك دەپ ويلادى ما دەپ ءشۇبالانامىن. بۇل قارىپتەردى بالالار قازاق سوزىندەگى قارىپتەردى ءبىلىپ بولعان سوڭ وقيدى.

ەندى كورەسىز بە، شاحزامان مىرزا! اۋزىڭىزدىڭ بوسقا كوپىرگەنىن. ايتقان كوپ ءسوزىڭىزدىڭ ءبىرى – سۇراعان ءماسليحاتىمىزعا تۋرا كەلمەيدى.

مەنىڭ بىلگەنىم وسى، مۇنىڭ دۇرىس ەمەس جەرىن كورسەتىپ، قالاي تۇزەتۋ اقىلىن ايتىپ بەرىڭىزدەر دەپ سۇرادىم. بىلەتىن ادامدار بىلىمدەرىڭنەن قاراسىڭدار دەدىم. سىزدەي كەكتەنبەي-اق، سىزدەن ءبىلىمى كەم ەمەس ادامدار دا اقىلىن جاي ايتتى. مىسالى، بوكەيحانوۆ اپەندە ايتتى: «جارتى داۋىستى ي ءھام ۇ انگليا تىلىندە دە بار، ولارعا ءوز الدىنا باسقا قارىپتەر الىنبايدى. نەگە دەسەڭ، داۋىستى دىبىستاردىڭ سوڭىنان كەلەتىن ي ءھام ۇ جارتى داۋىستى بولادى دەگەن قاعيدالارى بار» – دەيدى. سول قاعيدانى ءبىزدىڭ تىلىمىزگە كىرگىزۋگە بولادى. جارتى داۋىستى ي ءھام ۇ ءۇشىن ءقارىپ بەلگىلەپ ارنامايمىز ەكى ءقارىپ كەميدى. وسىنداي ورنىمەن ايتقان اقىلدان ەتەك، جەڭىمىزدى ءتۇرىپ قاشپايمىز. ورىنسىز ايتىلعان نارسەنى ءسىزدىڭ كوزىڭىز شاتىناعانمەنەن ىستەمەيمىز. مەن ويلايمىن، «بىلعالىق، شىرعالاق» دەگەن ءسوزدى وقىعان سوڭ-اق اتىڭىزدىڭ ايىلى شابىنا كەتىپ ياكي ءارى باۋىرىنا ءتۇسىپ تۋلاۋمەنەن بولىپ، جايعاسىپ وتىرىپ ويلانبادىڭىز عوي دەپ، يا بولماسا، جاۋ كەلىپ قالعان ەكەن دەپ، اتىڭىزعا مىنە، نايزاڭىزدى الا، اياقتارىڭىز سالاقتاپ، ەتەكتەرىڭىز دالاقتاپ شاپتىڭىز عوي. جالعىز ماقسات جاۋدى مۇقاتۋدا بولىپ، بار ونەرىڭىزدى سوعان جۇمسادىڭىز دەيمىن.

جاۋ جوق، نايزاڭىزدى تاستاڭىز، جايعاسىپ وتىرىپ ءماسليحات بەرىڭىز. قۇرال سايلاۋ كەرەك دەگەندە جاۋلاسۋدىڭ قۇرالى ەمەس، وقۋدىڭ قۇرالىن ايتامىن. وقۋ قۇرالىن سايلاۋ وڭاي ەمەس، ءسىز بولىپ، ءبىز بولىپ ونەرىمىزدى وسىعان جۇمساپ، وسى ءىستى اياقتاندىرالىق. قارىپپەنەن جازۋ جازىپ، ءبىر-بىرىمىزدى ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز عوي دەگەن ءسوز قازاقتىڭ بالاڭدى وقىت دەگەندە «وقىماي دا ولمەي كۇن كورىپ ءجۇرمىز عوي» دەپ ايتاتىن جاۋابى سىقىلدى. جازۋىمىزدا تارتىپسىزدىك، كەمشىلىك بارلىعىن جالعىز مەن ەمەس، باسقالار دا ايتادى. ەش كەمشىلىگى بولماسا، ەشكىم ءسوز قىلماس ەدى عوي. قازاققا پالەن ەت، تۇگەن ەت دەپ ولار كۇن كورە الماي جۇرگەننەن ايتپايمىز. تىرشىلىگىندە كەمشىلىك، رەتسىزدىك بولعاننان تاۋىرلەن، رەتتەن دەيمىز عوي. سونداي كەمشىلىك، رەتسىزدىك جازۋىمىزدا دا بار. ونى رەتتەۋ، جوندەۋ كەرەك. جازۋىمىزدىڭ تارتىپسىزدىگى وقۋ كىتابىن شىعارالىق دەسەك، الدىمىزدان كولدەنەڭ كەلەدى، بالا وقىتساق ورالعى بولادى. قازاقشا گرامماتيكا شىعارالىق دەسەك، قادام باستىرمايدى. ءسىز ايتىپسىز، وسى جيىرما سەگىز قارىپپەن دە وقۋ كىتاپتارى تارالىپ جاتىر دەپ. ونىڭىز راس. ءبىراق ول كىتاپتاردا كەمشىلىك بار ما، جوق پا، پەداگوگيكا مەتوديكادان حابارى بار بايقايتىن شىعار. قىسقاسى مىناۋ عوي، قىتايشا جازۋ، ۇيرەنۋ قيىن دەيدى. سوندا دا وقىپ بىلەدى. ءبىراق قيىن وقۋ مەنەن وڭاي وقۋ ءبىر ەمەس. بىرىنە ۋاقىت كوپ كەتەدى ءھام كوپ قينالادى. بىرىنە ۋاقىت از كەتەدى ءھام از قينالادى.

جيىرما سەگىز قارىپپەنەن جازعانىمىز جارامدى-اق بولسىن، سونى- مەنەن جازىلىپ شىعىپ جاتقان كىتاپتار وقۋعا قولايلى-اق بولسىن، ءبىراق جاقسىدان دا جاقسىنى ىزدەۋ، العا باسۋ، ىلگەرى باسۋ كەرەك ەمەس دەيسىز بە؟! تاريحتىڭ دا نەگىزگى ماعىناسى جاقسىدان جاقسىنى ىزدەۋ ەمەس پە؟! اۋىردى جەڭىلتىپ، قيىندى وڭايلاتۋ ەمەس پە؟ بۇل نەشە ءتۇرلى ماشينا، وت كەمە وت اربا جاقسىدان دا جاقسىنى ىزدەگەننەن تابىلعان. جەل كەمەسى بولسا دا، وت كەمەنى ىزدەگەن، ات-ارباسى بولسا دا، وت اربانى ىزدەگەن، ەندى كوك كەمەسىن ىزدەپ جاتىر. وسىنىڭ ءبارى دە جاقسىدان دا جاقسىنى ىزدەۋ تاريح جولى. قىڭىر كەلمەڭىز، مىرزا، ءتۇزۋ كەلىڭىز! جازۋ، تۇزەتۋ بىرىمىزگە ەمەس، بارىمىزگە كەرەك نارسە عوي. بيتكە وكپەلەپ تونىن جاققان سىقىلدى بىر-ەكى ءقارىپتى قازاق تىلىنەن شىعارعانىما وكپەلەپ عۇمىمى (بارلىق) ىستەن قول سىلكىپ بەزبەڭىز. جۇك قاسىنداعى «اققۋ، شورتان، شايان» ۇشەۋىنە ۇكسامالىق.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى

"شاحزامان مىرزاعا" ماقالاسىنان

دەرەككوز: ساق ق. الاش كوسەمسوزى: ءتىل ماسەلەسى.– الماتى، 2014

Alash.kz ۇلتتىق پورتالى

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟