ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

شاريعي نەكەگە تىيىم سالۋعا ەلدە پەتيسيا جاريالاندى

17 مامىر 2024 236

بەلگىلى ءدىنتانۋشى تۇراربەك قۇسايىنوۆ «شاريعي نەكە قيۋ» ق ر «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسىنە قايشى ەكەنىن ايتتى.

...بىرىنشىدەن، «شاريعي نەكە قيۋ» ق ر «نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسىنە قايشى. كودەكستە «تەك مەملەكەتتىك ورگاندار قيعان نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) زاڭدى بولىپ تانىلاتىنى، ياعني ءدىني راسىمدىك نەكە قيۋ زاڭسىز ەكەنى جازىلعان.

ەكىنشىدەن، قمدب جارعىسىندا (جارعى ادىلەت مينيسترلىگىندە تىركەلگەن، 17.02.2021ج.، ۇيىم ءتوراعاسى – باس ءمۇفتي ناۋرىزباي تاگانوۆيچ ۋتپينوۆ)، «شاريعي نەكە قيۋ» دەگەن ءسوز جوق. دەمەك، يمامداردىڭ نەكە قيۋىنا دا قاقى جوق. جارعىدا «قمدب قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى وتباسىلىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن زاڭنامالارعا باعىنادى جانە ەلىمىزدەگى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى مويىندايدى» دەپ كورسەتىلگەن. سوعان قاراماي قمدب يمامدارى ازاماتتاردىڭ شاريعي نەكەسىن قيۋمەن زاڭسىز شۇعىلدانۋدا. سونىڭ كەسىرىنەن، «شاريعي نەكە» ايەل ۇستىنە ايەل الۋدى (توقاليزاسيا – پوليگينيا) ۇدەتىپ، وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى اياقاستى ەتتى، ايەلدەر مەن بالالاردىڭ قۇقىعى اركەز تاپتالۋدا. «شاريعي نەكەدەگىلەردىڭ» اجىراسۋى دا تەز. قمدب ءتورالقاسى ناسيحاتتاي بەرەتىن «شاريعات زاڭى» بويىنشا، ەركەكتىڭ ءبىر مارتە «تالاق» دەپ ايتۋى ايەلدى جاس بالاسىمەن تاعدىر تالكەگىنە تاستاپ كەتۋىنە رۇقسات بەرىپ تۇر. مىسالى، ق.بيشىمبايەۆ پەن مارقۇم س.نۇكەنوۆانىڭ «شاريعي نەكەسىن» ەكى مارتە قيعان يمام قانات قىدىرمين باسقاراتىن استاناداعى رەسپۋبليكالىق باس مەشىتتە 2023 جىلدىڭ سوڭعى 4 ايىندا 5 مىڭ «ءدىني نەكە» قيىلعان.  بۇل ءبىر مەشىتتەگى قيىلعان «شاريعي نەكەنىڭ» سانى عانا. ال رەسپۋبليكا بويىنشا قانشاما زاڭسىز «ءدىني نەكە» ءراسىمى جاسالعانى ءبىر قۇدايعا ايان. يمام قىدىرمين قيعان «شاريعي نەكەنىڭ» سالدارى اۋىر قايعى-قاسىرەتكە ۇشىراتسا دا، باس ءمۇفتي ناۋرىزباي ۋتپينوۆ ق.قىدىرمينگە قاتاڭ جازا قولدانبادى. وسى ماسەلەنىڭ وزىنەن-اق قمدب باسشىلىعى «شاريعي نەكە قيىپ»، ونى تابىس كوزىنە اينالدىرۋ پيعىلىنان قايتپايتىنىن كورسەتىپ وتىر، - دەدى ول.

«شاريعي نەكەدە» ەركەكتەردىڭ ەشبىر جاۋاپكەرشىلىگى جوق»

تۇراربەك قۇسايىنوۆتىڭ ايتۋىنشا، قمدب-نىڭ «شاريعي نەكە» جونىندە ءپاتۋا (ءدىني شەشىم) شىعارۋىنا، ونى ناسيحاتتاۋىنا تىيىم سالاتىن زاڭ قابىلداۋ كۇن تارتىبىندە تۇر.

ۇشىنشىدەن، «شاريعي نەكەدە» ەركەكتەردىڭ ەشبىر جاۋاپكەرشىلىگى جوق. «شاريعي نەكەدەگى» ايەلىنە «تالاق» ايتقان ەركەك كەي كەزدە تۋعان بالاسىنا فاميلياسىن بەرمەي بۇلتالاڭعا سالادى. مۇنداي جاعدايدا بالانىڭ اكەسى كىم ەكەنىن دالەلدەۋ ءۇشىن «تالاق» بولعان ايەل دنك ساراپتاماسىن جاساپ، كوپ اۋرەگە تۇسەدى. ناقتىراق ايتساق، «شاريعي نەكەمەن» ۇيلەنىپ، كەيىن اجىراسقان ايەلدىڭ بالاسى ءۇشىن اليمەنت الۋى دا قيىن، ورتاق جينالعان دۇنيە-مۇلىكتەن ۇلەس الا الماي اڭىراپ قالعان قانشاما ايەل ءجۇر، قانشاما بالا «ءتىرى جەتىم» اتانىپ، كۇنكورىسسىز قالدى. سوندىقتان «شاريعي نەكە قيۋعا» جانە قمدب-نىڭ «شاريعي نەكە» جونىندە ءپاتۋا (ءدىني شەشىم) شىعارۋىنا، ونى ناسيحاتتاۋىنا تيىم سالاتىن زاڭ قابىلداۋ كۇن تارتىبىندە تۇر.

مىسالى،  وزبەكستان ۇكىمەتى احاج-دا رەسمي نەكە قيماي «نيكياح» ءدىني ءراسىمىن جاساعان، ەكى جانە ودان دا كوپ ايەل الۋدى ناسيحاتتاعان، ۇندەۋ تاراتقان، سونداي-اق وسىنداي ناسيحاتتى قولداعان يمامدارعا 15-30 بازالىق ەسەپتىك شاما (4،95- 9،9 ملن سۋم)  ارالىعىندا ايىپپۇل سالۋ نەمەسە 15 تاۋلىككە دەيىن قامايتىن جازا تاعايىنداپ زاڭ شىعاردى. سول زاڭدا گەندەرلىك كەمسىتۋدى ناسيحاتتاۋ، ايەلدەر مەن ەرلەردىڭ تەڭ قۇقىعىن اشىق تۇردە جوققا شىعارۋ، وسى باعىتتاعى يدەيالار مەن ۇندەۋلەردى تاراتۋ 10-20 بازالىق ەسەپتىك (3،3-6،6 ملن سۋم) شاماعا دەيىن، جەكە باسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەي بۇركەنىپ (حيدجاب) كيىنگەن ادامداردىڭ قوعامدىق ورىنداردا جۇرگەنى ءۇشىن 3،3 – 4،95 ملن سۋم ارالىعىندا ايىپپۇل سالىناتىنى جازىلعان، - دەيدى ءدىنتانۋشى.

«ايەلدەر مەن بالالار قۇقىعىن قورعاۋدى تاعى دا كۇشەيتۋ قاجەت»

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى ازاماتتىق قوعام كوتەرگەن ايەلدەر مەن بالالار قۇقىعىن قورعاۋ جونىندەگى ماسەلەنى ەسكەرىپ، وتباسىداعى زورلىق-زومبىلىققا جازانى كۇشەيتەتىن زاڭ قابىلدادى. ول زاڭعا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ قول قويدى. دەگەنمەن، ايەلدەر مەن بالالار قۇقىعىن قورعاۋدى تاعى دا كۇشەيتۋ قاجەت.  پرەزيدەنت ق.توقايەۆ تا  ءوزىنىڭ مالىمدەمەسىندە «ەلىمىزدە قىز الىپ قاشۋدى، كوپ ايەل الۋدى ۇلتتىق ءداستۇر ساناپ، ەل ىشىندە دارىپتەگىسى كەلەتىندەر بار. بۇل – مۇلدەم اقتاۋعا بولمايتىن زاڭسىزدىق، قاراڭعىلىق، ءتىپتى، ماسقارا تىرلىك. وركەنيەتتى قوعامدا ءار ازاماتتىڭ ابىرويى، قۇقىعى جانە بوستاندىعى باعا جەتپەس قۇندىلىق بولۋى كەرەك. سوندىقتان مۇنداي اقىلعا سىيمايتىن ارەكەتتەردى قاتاڭ سىنعا الۋ جەتكىلىكسىز. وعان قۇقىقتىق باعا بەرىلىپ، ءبىرجولا توسقاۋىل قويىلۋعا ءتيىس» دەگەن بولاتىن. بۇل ماسەلە ءدىندارلار تاراپىنان «شاريعي نەكەنى» ناسيحاتتاۋعا توسقاۋىل قويۋدىڭ، «شاريعي نەكەگە» تىيىم سالاتىن تاعى ءبىر زاڭنامالىق وزگەرىستەر جاساۋدىڭ  ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى، - دەيدى ءدىنتانۋشى.

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟