ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

«قازاق جاستارىنىڭ ارداقتى تاربيەشىسى» - مۇحتار اۋەزوۆ ۇلت ۇستازى جايلى

09 ءساۋىر 2024 224

نازارلارىڭىزعا جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلىنا ارناعان "اقاڭنىڭ 50 جىلدىق تويى (يۋبيلەيى)" اتتى ماقالاسىن ۇسىنامىز.

قازاق جۇرتىنىڭ وتكەن كۇندەرىنە كوز سالعاندا، وقىعان ازاماتتارىنىڭ ارتىنان ەرگەن كۇندەرى از دا بولسا ماعى­نالى­راق، ءتاۋىر كۇندەرىنىڭ ءبىرى دەپ سانالادى.سول وقىعان ازاماتتىڭ تۇڭعىشى، العاشقى شىققان كوسەمى بولعان احاڭا ارنالعان تۇڭعىش توي – وي ويلاعان قا­زاق بالاسىنىڭ جۇرەگىنە جىلى تيەتىن قۋانىشتى ءىسىنىڭ ءبىرى. اركىمنىڭ قالعىعان سەزىمىن وياتىپ، وتكەن كۇندەرىن ەسىنە تۇسىرەتىن كوپ ءىستىڭ ىشىندەگى ءىرىسى.

احاڭنىڭ مايدانعا العاش جىرى شىعىپ، ادەبيەت، ساياسات جولىندا جول باستاعان كۇندەرى ءبارىمىزدىڭ دە ەسىمىز­دە. كەشەگى كۇنى وقۋشى بولىپ، سونىڭ ءتار­بيە­سىندە جۇرگەن كۇندەرىمىزدى كوز ال­دى­­مىزعا ەلەستەتەدى. احاڭنىڭ قازاق وقۋ­­شى­­سىنىڭ ويى مەن پىكىرىن تاربيە­لە­­گەن زاماننان ءبىر اي ۇزاعامىز جوق. كەشەگى كۇندەرگە شەيىن ءبارىمىز دە جەتە­گىن­دە كەل­گەنبىز.

قالامىنان تۋعان وسيەت-ۇلگىسى ءالى ەسىمىزدەن كەتكەن جوق.

پاتشا زامانىن­دا­عى ۇكىمەتتىك ءور زورلىققا قارسى سال­عان ۇرانى، ويىمىزعا سىڭىرگەن پىكى­ءرى ءالى كۇنگە دەيىن ۇيرەنىپ قالعان بە­سىگىمىزدەي كوزىمىزگە جىلى ۇشىرايدى، قۇلاعىمىزعا جايلى تيەدى. «قازاق» گازەتىنىڭ ءسۇتىن ەمىپ وسكەن ءبىر بۋىن وسى كۇندە پىكىر-بىلىم جولىن­دا بۇعاناسى بەكىپ، ءىس مايدانىنا شىعىپ وتىرسا، كەيىنگى جاس بۋىن احاڭ سالعان ورنەكتى ءبىلىپ، احاڭ اشقان مەكتەپتە وقىپ شىققالى تابالدىرىعىن جاڭا اتتاپ، ىشىنە جاڭا كىرىپ جاتىر. احاڭنىڭ بۇل ىستەگەن قىزمەتى قازاقتىڭ ۇزىن ىر­عا تاريحىمەن جالعاسىپ كەتەتىن قىز­مەت. ىستەگەن ىسىمەن وزىنە ورناتىلعان ەس­كەرت­كىش – ماڭگىلىك ەسكەرتكىش.

قازاق جاستارىنىڭ ارداقتى تاربيە­ءشى­ءسى احاڭ سويلەگەندە مەنىڭ ەسىمە «قاز­اق» گازەتىنىڭ اندەرى تۇسەدى. ءبىز ول كۇن­دە مەكتەپ ىشىندە جۇرگەن بالا ەدىك. ءبىراق پاتشا ساياساتى تەمىر بۇعاۋداي مو­يىن­عا باتىپ، قازاق جۇرتىن السىرەتىپ، «كە­دەيدى شالاپقا ماس قىلىپ، بايدى قىمىزعا ماس قىلىپ»، ەلدىگىن جوعالتىپ بارا جاتقانىن تۇماندى ويمەن سەزۋشى ەدىك، كومەسكى جاۋى قازاقتىڭ بەسىكتەگى بالاسىنىڭ كوزىنە دە ەلەستەگەندەي ەدى.

سول ۋاقىتتاردا «قازاق» گازەتىنىڭ بەتىنەن اندا-ساندا وقىپ وتىرعان اسەرلى انىق سوزدەر، ءقاۋىپتىڭ ءپىشىنىن ايقىن قىلىپ كورسەتىپ، مەكتەپتەگى جاس بالا­لار­دىڭ سەزىمىن ءتۇزۋ جولعا بەتتەتكەندەي بولۋشى ەدى. جاس بۋىننىڭ جاڭا تۋىپ كەلە جاتقان ءالسىز ويىن جول مۇن­دالاپ، جەتەگىنە الىپ بارا جاتقانداي باي­قالۋشى ەدى. مەكتەپتەگى ساباعىن وقى­مايتىن بالا «قازاق» گازەتىن كورگەن جەردە قادالىپ تۇرىپ قالاتىن. بوتەن قالادا قىر ەسىنە ءتۇسىپ، ەلىن ويلاپ جۇرگەن بالاعا «قازاق» گازەتى اۋىلىنان كەلگەن سالەمدەمەدەي بولاتىن. ەل باسىنا كەلگەن بالەنىڭ اتىن بىلمەي، ءتۇسىن تانىماسا دا ەلى مىنگەن ەسپەسى جوق قايىقتى تەڭىزدىڭ ىشىندە جىلجىتىپ بارا جاتقان جەل مەن قۇيىننىڭ بار ەكەنىن وقىپ جۇرگەن بالا دا سەزەتۇعىن. «قازاقتىڭ ەڭكەيگەن كارى، ەڭبەكتەگەن جاسىنا» تۇگەلىمەن وي ءتۇسىرىپ ەلىن ۇيقىسىنان وياتىپ، جانسىز دەنەسىنە قان جۇگىرتىپ، كۇزگى تاڭنىڭ سالقىن جەلىندەي شيرىقتىرعان، ەتەك-جەڭىن جيعىزعان «قازاق» گازەتى بولاتىن. ول گازەتتىڭ جانى كىم ەدى؟ ىشىندەگى قاجىمايتىن قايرات، كەمىمەيتىن ەكپىن كىمنىڭ ەكپىنى ەدى؟ ول ەكپىن ۇيىقتاعان قازاقتى ايقايلاپ وياتۋعا زامان ەرىك بەرمەگەن سوڭ «ماسا» بولىپ تالاي ىزىڭداپ «وياتامىن» دەپ ۇزاق بەينەتتى موينىنا مىندەت قىلىپ العان احاڭنىڭ ەكپىنى بولاتىن.

«قازاق» گازەتىنىڭ سول زاماننان بەرى قاراي تالاي ءومىرى وتكەن سياقتى. بۇل ۋاقىتتىڭ جىلداي، ساۋساقپەن ساناعانداي از جىل بولسا دا بولىپ وتكەن ۋاقيعالارىنا قاراعاندا كوپ، زامانعا جاۋاپ ۇراتىن تولقىندى زاماننىڭ ءبىرى.

وزگە دۇنيەدە بولىپ جاتقان ۇلى وزگە­ءرىستى قويا تۇرىپ، قازاقتىڭ ءوزىن العان­دا، الدەنەشە تاريحشىعا ەڭبەك بولاتىن تاريحي ۋاقيعالار ءوتىپ جاتىر. بۇرىنعى ۋاقىتتا قازاق بالاسىنىڭ ەسىنە كەلمەگەن، ماعىناسى ۇلكەن ۋاقيعانىڭ ءبىرى – قازىرگى جاسالىپ وتىرعان احاڭنىڭ 50 جىلدىق تويى.

ساياسات تولقىنىنا ءتۇسىپ، ويى اشىل­عان، مادەنيەت جولىندا از دا بولسا ىلگەرى باسىپ بەتى اشىلعان قازاق جۇرتى، بۇرىنعى اۋىر كۇندە باسشىسى بولعان ازاماتىنىڭ اتىن قۇرمەتپەنەن اتاعىسى كەلەدى. ەركىن ويدى ويلاتپاي اۋىزدان شىققان ءسوزدى باققان پاتشا زامانىندا قازاق جۇرتى قايرات قىلعان ەرىنە ارناۋلى ءسوزىن ايتا الماسا، بۇگىنگى كۇندە ازاماتى 50 جاسقا كەلىپ، ساقال-شاشى اعارعان كۇندە وكسىكتى ءسوزىن ايتا الادى.

احاڭنىڭ اتىن قازاق دالاسىنداعى قازاق بالاسىنىڭ ەستىمەگەنى از شىعار! ءبىراق احاڭدى تۋعىزعان ەل جالاڭ اتىن ەستىپ قويماي، باسىنان كەشىرگەن ءومىرىن بىلۋگە دە ىنتىق بولعاندىقتان بىلگەنىمىزشە بالا كۇننەن بەرگى ءومىرىن قىسقاشا قىلىپ ايتىپ وتپەكشىمىز.

احاڭ 1873 جىلى تورعاي وبلىسى، تورعاي ۋەزىندە توسىن بولىسىندا تۋعان، سۇيەگى ارعىن، ونىڭ ىشىندە ۇمبەتەي بولادى. بەرگىدەگى اتالارى ۇمبەتەيدەن شىققان شوشاق. احاڭ شوشاقتىڭ نەمەرەسى. ءوز اكەسىنىڭ اتى – بايتۇرسىن. احاڭنىڭ تۋىپ-وسكەن اۋىلى قىر قازاعىنىڭ ۇعىمىنشا ول كەزدەگى ءۇم­بەتەيدەگى ىرگەلى، اتالى اۋىلدىڭ ءبىرى بولعان. ونىڭ ۇستىنە بەلگىلى باتىردىڭ تۇقىمى بولعاندىقتان، احاڭنىڭ جا­قىن­دارىنىڭ ىشىنەن باتىرلىقتى، مىقتىلىقتى سالت قىلعان ءىرى مىنەزدى ادامدار كوبىرەك شىققان.

احاڭنىڭ اكەسى بايتۇرسىن بالاسىن وزگە اعايىندارى تۇسكەن جولعا تۇسىرمەي، ونەر-بىلىم ۇيرەتپەكشى بولىپ، جاس كەزىندە تورعايداعى ەكى سىنىفتىق ورىس-قازاق شكولىنا بەرگەن. سول شكولدا وقىپ ءجۇرىپ، 13-كە كەلگەندە اكەسى بايتۇرسىن ۇكىمەت الدىندا «جازىقتى» كىسى بولىپ، سىبىرگە ايدالىپ كەتكەن.

مۇنىڭ سەبەبى، توسىن بولىسىنىڭ سايلاۋىنا شىققان تورعاي ۋەزىنىڭ ناچالنيگى «كارى وياز» ياكوۆليەۆ ۇمبە­تەي­گە بۇرىننان كوپتىگىن كورسەتىپ، زورلىق قىلىپ جۇرگەن ءداۋىتباي توبىنا بولىسىپ، سونىڭ ءسوزىن قوستاپ، بۇلارعا قيانات قىلعاندىقتان بايتۇرسىن «كارى ويازدى» ساباپ، باسىن جارعان. بايتۇرسىننىڭ ايدالعان سەبەبى وسى. بۇل ۋاقيعا احاڭ­نىڭ سوڭعى كەزدەگى «اناما حات» دەگەن ولەڭىندە بالا كۇندەگى جۇرەگىنە قانداي اسەر بەرگەندىگىن كورسەتەدى:

وق ءتيىپ ون ۇشىمدە وي ءتۇسىرىپ،

بىتپەگەن جۇرەگىمدە بار ءبىر جارام،

– دەگەنى سول كۇندە اكەسى كورگەن بەينەتتەن قالعان بەلگىسى.

تورعايداعى العاشقى تۇسكەن شكولىن جاستاي بىتىرگەن سوڭ، تاعى ىلگەرى وقۋدى تالاپ قىلىپ ورىنبورداعى ۋچيتەلدىك شكولىنا تۇسكەن. اۋەلگى شكولىندا دا ءھام سوڭعى ورىنبور شكولىندا دا ساباقتاس بالالاردىڭ الدى بولىپ، جاقسى وقىعان. ۋچيتەلدىك شكولدان 4 جىل وقىپ، جاسى 19-عا كەلگەندە، 1892 جىلى ونى دا بىتىرگەن. احاڭنىڭ ءتارتىپتى مەكتەپتەن العان بارلىق وقۋى وسى. وقۋ بىتىرگەن سوڭ اۋەلدە ماقسۇت قىلعان جولىمەن ەل ورتاسىنا بارىپ، قازاق بالالارىن وقىتپاق نيەتىمەن اقتوبە ۋەزى سات­پاقتى بولىسىنداعى احمەتكەرەي قوپ­سى­باقوۆتاردىڭ اۋىلىنداعى اۋىلناي شكولعا بارىپ، وقىتۋشى بولعان. مۇندا ءبىراز ۋاقىت بولعان سوڭ، قوستاناي ۋەزىندە اۋليەكول دەگەن جەردە بولىستىق شكولىندا ەكىنشى رەت وقىتۋشى بولعان. اۋليەكولدەن ءۇشىنشى رەت اۋىسىپ بارعان شكولى قوستاناي قالاسىنىڭ ۋەزىندەگى ەكى سىنىفتىق ورىس-قازاق شكولى. بۇل ايتىلعان ءۇش شكولدا نەشە جىلدان تۇرعانى بىزگە بەلگىسىز. جيىنى ۇشەۋىندە ءتورت جىل تۇرىپ، 1896 جىلى ومبىدا اقمولا، سەمەي شكولدارىن باسقارىپ تۇرعان الەكتوروۆپەن حابارلاسىپ، ومبىعا بارعان.

احاڭنىڭ قوستانايدان كەتۋىندەگى سەبەپتەرىنىڭ كوبى بىزگە بەلگىسىز. كەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى، قازاقتىڭ باسقا جەرلەردەگى حال-جايىن كورىپ-بىلۋ بولسا كەرەك. ومبىعا بارىپ، الەكتوروۆپەن كورىسۋى – احاڭنىڭ كەيىنگى كۇندەگى ادامشىلىعى مەن ىسىنە ەكى ءتۇرلى اسەر بەرگەن. بىرەۋى، الەكتوروۆتىڭ قازاق تۋراسىنداعى وتارشىلدىق ساياساتىنىڭ باسىن ءبىلىپ، كوزدەپ جۇرگەن ماقسۇتىن سەزگەن بولار. اتاقتى يلمينسكييدىڭ جولىمەن قازاقتىڭ كوزىن اشۋ ءۇشىن وسى وقۋ كەرەك دەگەن ساياساتتى تۇتىنىپ جۇرگەندىگىن سوزدەرىمەن بىلدىرگەن الەكتوروۆتىڭ نيەتىمەن جاقىن كەلىپ تانىسقان سوڭ، احمەت قازاق حالقىنىڭ جاعدايىنىڭ اۋىرلىعىن ۇعىپ، ەل تۋراسىنداعى تۇكپىرلى ويى سول كەزدە ويانا باستاعان.

الەكتوروۆپەن تانىسۋدىڭ ەكىنشى اسەرى – احاڭنىڭ جولى اشىلىپ، پىكىرى اشىلىپ، بۇرىنعى بىلىم-ونەر جۇزىندەگى شالا ءبىلىنىپ، كومەسكىلەۋ ءتۇسىنىپ جۇرگەن نارسەلەرىن تازا بىلۋىنە سەبەپ بولعان. ومبىدان سوڭ از ۋاقىت تۇرعان جەرى – قارقارالى. وندا 1896 جىلدان باستاپ 1907 جىلعا شەيىن تۇرعان. قارقارالىدا اۋەلدە سىنىفتىق ورىس-قازاق شكولىندا بولىپ، ارتىنان گورودسكوە ۋچيليششەنىڭ وقىتۋشىسى بولعان.

قارقارالىدا تۇرعانداعى سوڭعى 4 جىل احاڭنىڭ ساياسات ىسىنە بەلسەنىپ كىرىسىپ، جازۋىمەن دە، ىسىمەن دە بوي كور­سەتكەن كەزى. سول مەزگىلدە 1905 جىل­دىڭ وزگەرىسى بولعان. قازاقتىڭ ماسكەۋدەن كەلگەن بىرەن-ساران ستۋدەنتى، باسقا قالالاردا وقىپ جۇرگەن جاستارى ءھام ەسكىلىكتەن كەلە جاتقان پىكىرى ءتۇزۋ ءۇل­كەندەرىنىڭ اراسىنا وزگەرىس رۋحى جايىلىپ، قازاقتىڭ ەلدىگىن سويلەي باستاعان كەزدەرى سول مەزگىل بولاتىن.

1905 جىلى قارقارالىدا احاڭمەن باسقا ءبىراز وقىعاندار باس قوسىپ، ۇكى­مەتكە قازاق حالقىنىڭ اتىنان پەتيسيا (ارىز-تىلەك) جىبەرگەن، ول پەتي­سياداعى اتالعان ۇلكەن سوزدەرى – ءبىرىنشى جەر ماسەلەسى. قازاقتىڭ جەرىن الۋدى توق­تا­تىپ، پەرەسەلەندەردى جىبەرمەۋدى سۇ­را­عان، ەكىنشى، قازاق جۇرتىنا زەمستۆو بەرۋدى سۇراعان، ءۇشىنشى وتارشىلاردىڭ ورىس قىلماق ساياساتىنان قۇتىلۋ ءۇشىن ول كۇننىڭ قۇرالى بارلىق مۇسىلمان جۇرتىنىڭ قوسىلۋىندا بولعاندىقتان قازاق جۇرتىن مۋفتيگە قاراتۋدى سۇ­راعان. پەتيسياداعى تىلەك قىلعان ءىرى ماسەلەلەر وسى. ول كۇندەگى وي ويلاعان قازاق بالاسىنىڭ دەرتتى ماسەلەسى وسىلار بولعاندىقتان، احاڭدار باستاعان ىسكە قىر قازاعىنىڭ ىشىندە تىلەۋلەس كىسىلەر كوپ شىققان. كوپشىلىكتىڭ ويانۋىنا سەبەپشى بولعان.

سول جىلداردان كەيىن باس قوسقان جيىندا، جازىسقان حاتتا، وڭاشادا بولعان اڭگىمەدە ەل قامى، ەل مۇڭى دەگەن سوزدەر احاڭنىڭ اۋزىنان كەتپەيتىن ءسوزى بولعان. ەلشىلدىك ۇرانىن سالىپ، اگي­تاسيانىڭ اۋدانىن كەڭەيتىپ، ەل ىشىنە ارماندى سوزدەرىن جايا باستاعان. سول جىلداردىڭ ىشىندە بەلگىلى «قىرىق مىسال» جازىلعان. قالىڭ قازاق جۇرتىنىڭ العاشقى ەستىگەن توڭكەرىس اتاعى جايىلىپ، ەلدىڭ شىن قامقورى ەكەندىگى ەكىنىڭ بىرىنە ءمالىم بولا باستاعان. ءبىراق سول كەزدە توڭكەرىستىڭ كۇنى ءبىتىپ، پاتشانىڭ جا­ۋىز ۇكىمەتى قايتا كۇشەيىپ، ەلشىلدەرگە قۋعىن جاساپ، قىسىمشىلىق جاسايتىن قاندى كۇندەرى قايتا تۋعان. قازاق ىشىنەن ەجەلدەن ەلدى ۇمىتىپ، ادام­شىلىق قارىزىن شەندى-شەكپەنگە ساتقان قۇزعىن سياقتى ءتىلماشتارى، ءوزىمشىل نادان بولىستارى بىرەن-سارانداپ باس كوتەرگەن. قاراڭعى ءۇيدى بينت قىلعان «سابازدارعا» جەم ايىراتىن جەر تابىلعان. ولار «قىرىق مىسالدىڭ» ولەڭدەرىن پەريەۆود قىلىپ، 1905 جىلداعى پەتيسيا بەرگەن ادامنىڭ ءبارىنىڭ اتىن جيىپ، ۇستىنەن بەلگىلى دونوستارىن جۇرگىزە باستاعان. بۇلاردىڭ بەينەتى كوپكە سوزىلماي-اق، از كۇندە ەڭبەگى جانعان. قازاقتىڭ وزگەرىس ۋا­قىتىندا تۇزەلۋدى ويلاپ، تۋرا بەتپەن جۇرگەن ازاماتتارىنىڭ ءبارى دە ۇكى­مەتتىڭ قىرىن قاباعىنا ءىلىنىپ، اباقتىعا تۇسە باستاعان.

سول دونوستىڭ ارقاسىندا 1907 جىلى قارقارالى قالاسىندا احاڭدى 6 جولداسىمەن اباقتىعا سالعان. قارقارالى تۇتقىنىندا از ۋاقىت وتىرعان سوڭ «جازالىلاردى» سەمەيگە ايداعان. 12 جىل ءومىرىن وتكىزىپ، ەڭبەگى جانباي ايدالىپ بارا جاتقاندا احاڭنىڭ قايعىلى كوڭىلىنەن شىققان اۋىر ءسوزدىڭ ءبىرى:

حوش ساۋ بول، قارقارالى، جۋىلماعان،

ايداي بەر، قالسا ادامىڭ قۋىلماعان،

– دەگەن ولەڭىنەن انىق كورىنەدى. سەمەيدە سەگىز اي اباقتىدا وتىرعان سوڭ ءبىر جارىم جىلعا (ادمينيستراتيۆتىك سسىلكاعا) ايداۋ رەتىمەن ورىنبورعا كەلگەن. ورىن­بوردا سول تۇرعان جىلدا­رىن­داعى اۋەل­گى نيەت قىلعان بەتىنەن تايىنباي، بۇرىنعىدان اششى­راق، كۇش­ءتى­رەك تىلمەن «ماسانى» جازعان. قازاق وقۋشىسىنا ەستىلگەن ەكىنشى ەلشىلدىك ۇرانى «ماسا» بولاتىن.

بۇل كىتابى شىققان كەزدە ۋفاداعى «عاليادا» وقىپ جۇرگەن قازاق شاكىرت­تەرى تىربانىپ، تالاپ قىلىپ، قازاقشا گازەت شىعارماقشى بولعان. كەرەكتى قارجىنى ەلدەن جيىپ، ءوز ورتالارىنان شىعارىپ، گازەتتەرىنە شىعارۋشى بولۋعا احاڭدى بەلگىلەگەن.

قازاقتىڭ ول كەزدەگى ەرتە ويانعان توبىنىڭ ءبىرى «عاليا» شاكىرتتەرى ەدى، سولاردىڭ تالابىمەن كەيىنگى ۋاقىتتا اتاقتى بولعان «قازاق» گازەتىنە العاشقى نەگىز سالىنعان. احاڭ شىعارۋشى بولىپ، «عاليا» شاكىرتتەرى كومەكشى جازۋشىلارى بولىپ، ورىنبورداعى ورىس شكولىندا جۇرگەن بارلىق قازاق بالاسى باسقارمانىڭ قارا جۇمىسشىلارى بولىپ، كوپتەپ-كومەكتەپ العاشقى ساندارىن شىعارا باستاعان. ارتىنان «قازاق» نىعايىپ، ءوزىن ءوزى الىپ ءجۇرىپ كەتتى.

ون جەتىنشىنىڭ توڭكەرىسىنە شەيىن احاڭنىڭ ۋاقىتى «قازاق» گازەتىمەن بىرگە ءوتتى. بۇندا دا «قازاقتىڭ» سا­تىل­عان ءتىل­ءماشتارى جاساعان دونوس­تارى از بولعان جوق. الدەنەشە رەت «قازاقتى» جاپپاق بولعان، شتراف تولەتكەن، احاڭدى اباقتىعا سالماق بولعان كۇندەرى بىزگە بەلگىلى. ءبىراق احاڭنىڭ دەنساۋلىعىن ويلاپ، ءحالىن ۇققان جولداستارى اباقتىعا جاتقىزعان جوق. ۇكىمەتتىڭ تىلەگەن شترافىن بەرىپ بوساتىپ الدى.

1917 جىلدىڭ توڭكەرىسىنەن بەرى احاڭنىڭ ىستەپ جۇرگەن قىزمەتى، جازىپ جۇرگەن كىتاپتارى، سوزدەرى جۇرت­تىڭ كوبىنە بەلگىلى بولعاندىقتان، ودان بەرگى جايلارىن كوپ جازباقشى ەمەسپىن.

وسى كۇندە احاڭ ورىنبوردا.

باسىنان كەشكەن تولقىندى كۇندەر ساقال-شاشىنا اق كىرگىزىپ، بەتىنە ءاجىم ءتۇ­ءسىر­سە دە ازىرشە دەنى ساۋ، جاس كۇنىنەن كوڭىلى سۇيگەن قىزمەت بولعاندىقتان، ورىنبورداعى قازاق ينستيتۋتىنىڭ ءھام باسقا قازاق بالاسى وقىعان مەك­تەپ­تەردىڭ وقىتۋشىسى بولىپ ءجۇر. مەكتەپتەن بوساعان ۋاقىتتا قازاق مەك­تەپتەرىنە كەرەكتى كىتاپتار جازادى.

بۇرىنعى وقۋشىلارعا بەلگىلى «ءتىل قۇرالى»، «وقۋ قۇرالدارىنان» باسقا سوڭعى جىلداردا «الىپپە ىستەرىن» ءھام قازاقشا جازعان. بۇل سوڭعى كىتابى وسى كۇندە ورىنبوردا باسىلىپ جاتىر. جاڭادان العان حابارعا قاراعاندا بىلتىردان جازىپ جۇرگەن «مادەنيەت تاريحى» دەگەن كىتابىن وسى كۇندە ءبىتىرىپتى. جاقىندا و دا باسىلىپ شىق­سا كەرەك. احاڭ سوڭعى جىلدارداعى ۋاقىتتىڭ ءبارىن قازاقتىڭ مەكتەبىنە سارىپ قىلىپ، ىستەگەن ءىسى دە، جازعان جازۋى دا سوعان ارنالعان. سوندىقتان بۇرىنعى ۋاقىتتاعى جاس بۋىننىڭ ءالسىز ويىن تەربەتكەن، جۇرەككە جىلى ءتاتتى ولەڭدەرىن سوڭعى جىلدارى ەسىتە الماي ءجۇرمىز.

ءبىراق احاڭنىڭ بۇرىنعى ايتقان ءسوزىن ءالى قازاق بالاسى ۇمىتقان جوق، ولە­ڭىندەگى بەلگىلى سارىن ءالى ەسكىرگەن جوق. ءالى كۇنگى قازاق دالاسىنىڭ كۇشتى سارىنى بولىپ، ارقانىڭ قوڭىر جەلىمەن بىرگە ەسىپ، شالقىپ جاتىر. بۇدان ون-ون بەس جىل بۇرىن:

الاشتىڭ ۇمبەتىنىڭ ءبارى ءمالىم،

كىم قالدى تارازىعا تارتىلماعان؟

دەپ احاڭ ايتسا، ءبىز دە وسى كۇندە سونى ايتامىز. اينالىپ كەلىپ تارازىعا تارتىلعان، سىننان وتكەن دەپ احاڭنىڭ عانا ارداقتى اتىن اتايمىز. ودان باسقا جالپاق ەلدىڭ سىنىنا تولىپ، مەيىرىن قاندىرعان كىسىلەرى ساناۋلى.

احاڭ اشقان قازاق مەكتەبى، احاڭ تۇرلەگەن انا ءتىلى، احاڭ سالعان ادەبيەت­تەگى ەلشىلدىك ۇرانى – «قىرىق مىسال»، «ماسا»، «قازاق» گازەتىنىڭ 1916 جىلداعى قان جىلاعان قازاق بالاسىنا ىستەگەن ەڭبەگى، ونەر-بىلىم، ساياسات جولىنداعى قاجىماعان قايراتىن ءبىز ۇمىتساق تا، تاريح ۇمىتپايتىن ىستەر بولاتىن.

ونى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى. بۇنىڭ شىندىعىنا ەشكىم دە داۋلاسپايدى.

سوندىقتان 50 جىلدىق تويىن ىستەپ وتىرعان قۋانىشتى كۇندە احاڭا ءبىزدىڭ ايتاتىن ءسوزىمىز: احاڭ – ەڭبەگى جانعان جاننىڭ ءبىرى. ىستەگەن ءىسىنىڭ جەمىسى – ارتىنان كەلە جاتقان جاستار. ونىڭ ارتى احاڭ مەكتەبىنە ءتىزىلىپ، كىرىپ جاتقان جاس بۋىن، جاڭا ءوسىپ كەلە جاتقان قازاق ادەبيەتى احاڭدى ءوزىنىڭ باسشىسى دەپ سانايدى.

قالامىنان تامعان بال ەم بولۋدان اينىمايدى، الىدە بولسا، ءومىرىنىڭ ۇزاق بولىپ، ەڭبەگىنىڭ ءونىمدى بولۋىن تىلەۋدەن قازاق بالاسى قايتپايدى.

مۇحتار اۋەزوۆ

دەرەككوز: ساق ق. الاش كوسەمسوزى: ءتىل ماسەلەسى.– الماتى، 2014

Alash.kz ۇلتتىق پورتالى

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟