ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

وقىعان، تاربيە كورگەن ادامنىڭ ءبارىن زيالى دەپ ويلاساق، ءسوزسىز قاتەلەسەمىز - الاش ارىستارى «ۇلت زيالىلارى» جايىندا

06 ماۋسىم 2024 847

بۇگىندە ەلىم،جەرىم دەپ تەبىرەنە سويلەپ، ءوزىن-وزى «زيالىلار» قاتارىنا قوساتىن ۇلت جاناشىرلارىنىڭ قاراسى كوبەيىپ كەتتى. «ەل مۇددەسىن قورعاپ جۇرگەن قوعام قايراتكەرىمىن» دەپ وزدەرىن تانىستىرۋدى ءجون سانايتىندار بۇل قاستەرلى ۇعىمنىڭ ماعىناسىن قانشالىقتى بىلەدى ەكەن؟ كىتاپ جازىپ، ولەڭ شىعارىپ، ءان ايتىپ، ەلگە اقىل ۇيرەتىپ جۇرگەننىڭ ءبارى «زيالى» ما؟! شىن مانىسىندە زيالى ادامدار دەگەنىمىز كىمدەر؟ ولاردىڭ بويىنا ءتان قاسيەتتەر قانداي بولۋى قاجەت؟ ناعىز زيالى دەگەن ادامدى قالاي تانيمىز؟ كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ساۋالدىڭ جاۋابىن الاش ارىستارىنىڭ بىزگە قالدىرعان مول مۇراسىنان تابامىز. Alash.kz ۇلتتىق پورتالى نازارلارىڭىزعا مۇستافا شوقاي باستاعان الاشتىقتاردىڭ زيالىلار جايلى تۇشىمدى ويلارىن ۇسىنادى.

وقىعان، تاربيە كورگەن ادامنىڭ ءبارى زيالى ەمەس...


الاش ارداقتىسى مۇستافا شوقاي 1931 جىلى «ياش تۇركىستان» گازەتىنە بىلاي دەپ جازادى:

«وقىعان، تاربيە كورگەن ادامنىڭ ءبارىن زيالى دەپ اتاپ، ونى سول ادام ءوزى ءتان بولعان ۇلتتىڭ «ۇلتتىق زيالىسى» قاتارىنا قوسا بەرۋگە بولادى دەپ ويلاساق، ءسوزسىز قاتەلەسەمىز. بىزدىڭشە، بەلگىلى ءبىر مۇرات-ماقساتتاردىڭ سوڭىندا جۇرگەن جانە سول بەلگىلى مۇرات-ماقساتتارى توڭىرەگىنە جينالعان وقىمىستىلاردى عانا زيالى دەپ ايتۋعا بولادى. ۇلتتىق زيالىلار قاتارىنا تەك ءوز حالقىنىڭ ساياسي، ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك دامۋىنا قالتقىسىز قىزمەت ەتە الاتىن ادامدار عانا كىرە الادى. زيالىلاردىڭ مىندەتى ۇلى دا قاسيەتتى بولۋى سەبەپتى وتە اۋىر. حالىقتى ۇلت دەڭگەيىنە كوتەرۋ، ياعني، جەرى، سۋى، قازىناسى، ءتىلى مەن ءدىنى ءبىر بولعان حالىق بۇقاراسىن بىرلەستىرىپ، ولاردىڭ ساناسىن ءبىرتۇتاس ساياسي، الەۋمەتتىك، ۇلتتىق ساناعا جەتكىزۋدە ۇلى تاريحي مىندەتتىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگى زيالىلاردىڭ ۇستىنە جۇكتەلەدى»، - دەپ جازادى مۇستافا شوقاي.


الاش ارداقتىسىنىڭ پايىمداۋىنشا، زيالى بولۋ ءۇشىن ءبىلىمدى ءھام تاربيەلى بولۋ ازدىق ەتەدى. ۇلت جۇگىن ارقالاعان شىن زيالى ءبىرىنشى كەزەكتە حالىقتىڭ مۇددەسىن قورعاپ، تۋعان ەلىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ، وزىنە سەنىم ارتقان ەل-جۇرتتى العا جەتەلەۋى ءتيىس.


«دۇنيە جۇزىندە زيالىلارسىز ۇلتقا اينالعان ساياسي، الەۋمەتتىك حالىق بۇقاراسى بىرلىگى ەشقاشان بولعان ەمەس. سونداي-اق، حالىق بۇقاراسىنان قولداۋ كورمەگەن جاعدايدا زيالى قاۋىم ەشتەڭە ىستەي المايدى. حالىقتى ۇلت دەڭگەيىنە كوتەرۋ ياعني ونى جات ۇستەمدىكتىڭ تەپكىسىنەن قۇتقارىپ ءوز مەكەمەلەرىنە يە، تاۋەلسىز ءبىر جەكە تۇلعاعا اينالدىرۋ سىندى نەگىزگى ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن، ۇلتتىق زيالى قاۋىم مەن ول ءوزى ءتان بولىپ وتىرعان حالىق بۇقاراسى اراسىندا ءبىر ورتاق سانا بولۋى ءتيىس. مىنە، وسى سانانى ايقىنداۋ، ياعني، حالىق تىلەگىن دۇرىس جانە انىق ءبىر فورماعا كەلتىرۋ، اتالعان ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءىس پەن ارەكەت باعدارلاماسىن جاساۋ زيالىلاردىڭ مىندەتى. زيالىلار قاۋىمى وزدەرىنىڭ تاريحي مىندەتىنىڭ مۇددەسىنەن شىعۋى ءۇشىن نە ىستەۋلەرى كەرەك؟ البەتتە، تەك جۇكتەلگەن مىندەتتەردى اتقارۋمەن عانا شۇعىلدانۋ جەتكىلىكسىز. زيالىلار ءوز حالقىنا قىزمەت ەتۋدىڭ، حالىقپەن ورتاق ءتىل تابىسا ءبىلۋدىڭ نەعۇرلىم ءتيىمدى جولدارىن تابا بىلۋلەرى ءتيىس»،- دەي كەلە مۇستافا شوقاي زيالىلاردى حالقىنىڭ قاسىنان تابىلىپ، ەلمەن بىرگە بولىپ، قوعاممەن ورتاق ءتىل تابىسۋعا ۇندەيدى.

قازاق قالام قايراتكەرلەرى حالقىنىڭ جانى اۋىرعاندا جانى بىرگە كۇيزەلەتىن، باۋىرمال بولماسقا مۇمكىن ەمەس


ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءوزىنىڭ 1922 جىلى جاريالاعان «قالام قايراتكەرلەرى جايىنان» اتتى ماقالاسىندا:


«قۇل بولعان حالىقتان تۋىپ، قۇلدىقتىڭ قورلىق، زورلىعىن كورىپ وتىرىپ، قازاق قالام قايراتكەرلەرى قالامىن ۇلتىنىڭ اۋىرىن جەڭىلتۋ، اۋىرىن ازايتۋ جولىنا جۇمساماسقا مۇمكىن ەمەس؛ كەمشىلىك كورگەن جۇرتتان تۋىپ، كەمشىلىكتەن قۇتقارۋدى ماقسات ەتىپ، ىلعي سول جولدا جۇمىس قىلعان قازاق قالام قايراتكەرلەرى جۇرتشىل، ۇلتشىل، ياعني، حالقىنا جانى اشيتىن، حالقىنىڭ جانى اۋىرعاندا جانى بىرگە كۇيزەلەتىن، باۋىرمال بولماسقا تاعى مۇمكىن ەمەس. ولاي بولماعان بولماسا، وندا تابيعات زاڭىنىڭ تىسقارى، ادامنان شوشقا، شوشقادان كۇشىك تۋعان سىقىلدى بولىپ شىعادى»،- دەي كەلە احمەت بايتۇرسىن ۇلى قولىنا قالام ۇستاعان «قايراتكەرلەر» شىن مانىسىندە قانداي بولۋى كەرەكتىگىن ايعاقتايدى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاق قوعام قايراتكەرلەرىن «كىم-كورىنگەننىڭ» ايتاقتاعانىنا ەرمەي، كىمنىڭ تارىسى پىسسە، سونىڭ تاۋىعى بولماي،حالىق الدىندا وزىنە ارتىلعان جاۋاپكەرشىلىكتى شىن سەزىنىپ، ادامي پرينسيپىنە، وزىندىك ۇستانىمىنا ادال بولۋعا شاقىرادى.

«قالام قايراتكەرى - جولىن تاستاپ، كورىنگەن جولاۋشىعا ەرە بەرەتىن بۇرالقى يت ەمەس. باۋىرمال بولىپ قالعان قازاق قالام قايراتكەرلەرى، يا بوياۋمەن ءتۇسىن وزگەرتىپ، يا تۇلەنمەن تۇگىن وزگەرتىپ بەيباۋىرمال بولماسا، ناق ءىشىن وزگەرتىپ بەيباۋىرمال بولا المايدى. جالعىز قالام قايراتكەرلەرى ەمەس قازاققا جانى اشيتىن، باسقا ازاماتتار دا قازاقتىڭ باسقالاردان كورگەن كەمشىلىگىن ايتپاي تۇرا المايدى. ونى ايتىپ وتىرسا، باۋىرمال دەگەن سوزدەن قۇتىلا المايدى. سولاي بولعان سوڭ، يا باۋىرمال دەگەن سوزدەن قاشىپ، بەيباۋىرمال ۇكىمەتتىڭ ىڭعايىمەن بولىپ، قازاقتى باسقالار ءپىسىرىپ جەسىن، شيكى جەسىن ۇندەمەي قاراپ وتىرۋ كەرەك: نە باۋىرمال دەگەن ءسوزدى باسقالار اۋىر ماعىنادا ايتسا دا، قازاق ازاماتتارى اۋىرلاماي، قازاقتىڭ ءسوزىن قايمىقپاي سويلەۋى كەرەك. ەندى وسىعان جەتتىك»،- دەپ جازادى احمەت بايتۇرسىن ۇلى.

كىمنىڭ كىم ەكەنى تار ورىن، تايعاق كەشۋدە بىلىنەدى

الاش ارىسى ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى 1918 جىلى «قازاق» گازەتىنە جاريالاعان «تالايدىڭ سىرى اشىلدى» اتتى ماقالاسىندا:

«جايشىلىقتا كىم جامان؟ جۇرتتىڭ ءبارى جاقسى، ءبارى دە ەر، ءبارى دە ۇلتشىل. كىمنىڭ كىم ەكەنى تار ورىن، تايعاق كەشۋدە بىلىنەدى.نيكولاي زامانىن باستان كەشىردىك. ول زامان ءتۇپسىز تەرەڭ ءبىر تۇڭعيىق ەدى. ول كەزدە قارا حالىق بىلاي تۇرسىن، كوزى اشىق وقىعان ازاماتتارىمىزدىڭ كوبى ساياساتتان بەيحابار، ۇلت جۇمىسىنان بويىن اۋلاق سالىپ،كۇنەلتۋدىڭ سوڭىندا ءجۇردى. ءبىراق بۇلارعا وكپە جوق ەدى، ويتكەنى بەلسەنىپ جۇرتقا باسشىلىق ەتپەدىڭ دەۋگە بولسا دا، زياندى ىسكە كىرىسپەگەنىنە جۇرت ريزا ەدى. ول زاماندا شىن وكپەلەۋگە بولاتىن ادامدار بولدى. ولار حاكىمگە جاعىنىپ، تۇيمە-تاناعا قىزىعىپ، جاندارمدارعا جالدانىپ، حالىقتى ساتۋشىلار ەدى. بوستاندىق تۋعان سوڭ بۇلاردىڭ سىرى اشىلىپ، تاڭباسى باسىلىپ، ارامىزدان شىعىپ قالدى»،- دەي كەلە ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى،اشەيىندە ءوزىن «ۇلت زيالىسى» سانايتىن قايراتكەرلەردىڭ شىن بەت پەردەسى ەل باسىنا كۇن تۋعاندا اشىلاتىنىن، كىمنىڭ-كىم ەكەنى وسىنداي سىن ساعاتتا بىلىنەتىنىن باسا ايتادى.

ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى حالىقتىڭ كوزىن اشىپ،ناعىز ەلشىل پاتريوتتار پەن پسيەۆدوپاتريوتتاردىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ، ءسوزى ادەمى «پوپۋليستەردەن» ساقتانۋعا ۇندەيدى.

«الاش باسىنا ەكىنشى قيىن كۇندەر تۋدى. ول كۇندەر 25 يۋن جارلىعى ەدى. جۇرت بوتاداي بوزدادى. الدى قاشىپ، ارتى ساسىپ، ءبىرسىپىرالارى قىرعىنعا ۇشىراپ جاتقاندا، كوكتەن تىلەگەنى جەردەن تابىلعانداي داعدارعان ەلدى جەم قىلىپ، توناۋعا كىرىسكەن دە بولدى. جاقسىلىق تۋدى، جىگىتتەر قايتتى، ەلدىڭ كوڭىلى جايلاندى. كىمنىڭ كىم ەكەنى سوندا ءبىر ءبىلىندى. بولشيەۆيك ءداۋىرى باستالدى. جۇرت جىلادى. تال تۇستە تالاندى. ازاماتى ءولدى، ايەلى زورلاندى، دۇنيەسى ءبۇلىندى. وسىنداي قيامەت-قايىم كۇندەر تۋعاندا، ءبىزدىڭ ارامىزدان دا بولشيەۆيك بولىپ، جۇرتتى قوسا تالاعان، ازاماتتارىمىزدىڭ ۇستىنەن شاعىم جۇرگىزگەن، ولىمگە بۇيىرتقان، وققا بايلاتقان انتۇرعاندار شىقتى. بولشيەۆيكتىڭ عۇمىرى ۇزىن بولسا، بۇلار ەلدىڭ ءسانىن كەتىرەتىن ەدى. ساڭان بولسا، الاش، ەندى ويلان! جايشىلىقتا جاپ-جاقسى بولىپ جۇرسە دە، تارشىلىقتا جالت بەرىپ جاۋىڭا قوسىلىپ، جانىڭا قاستىق قىلاتىن، مالىڭا قۇرىق سالاتىن كىم ەكەنىن ءبىلىپ قوي! مۇنداي جاۋىزداردى مۇنان كەيىن ماڭايىنا جولاتپا، الاستاپ اراڭنان شىعار! مۇندايلار جۇرتقا وپا بەرمەيدى، ەرتەڭ تاعى ءبىر جاماندىققا ۇشىراساڭ، ميىڭدى شاعاتىن، تۇبىڭە جەتەتىن وسىلار، ساقتان!»،- دەپ جازادى ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى.

وسىلايشا، الاشتىقتاردىڭ «ۇلت زيالىلارىنا» قاتىستى جازىپ كەتكەن تەرەڭ ويلارىنا ءمان بەرسەك، شىنتۋايتىندا، «زيالى» دەگەن كيەلى اتاۋعا كىمدەر لايىقتى ەكەنىن باعامداي تۇسەمىز. بۇگىندە جەر-كوككە سىيماي، «مەن» دەپ كەۋدە قاعىپ، بوس اتاق پەن ماقتانگەرشىلىككە سالىنىپ، حالىقتى وزىنەن تومەن ساناپ،وزىنەن جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەگى باسەكەڭدەرگە جاعىمپازدانۋدى عانا بىلەتىن ەلگە پايداسىز «زىمياندار» وتكەن تاريحىمىزعا كوز سالىپ، ءسوزى مەن ءىسى قابىسقان، ەل مەن جەر، حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن لايىق ارقالاعان، ۇلت مۇددەسىن قورعاۋداعى باستى ۇستانىمدارىنان تانباي، ادامي بولمىستارىن جوعالتپاعان شىن ۇلتشىل، شىن زيالى، شىن جاناشىر الاش ارىستارىنان ۇلگى السا، جارار ەدى...

زارينا اشىربەك

Alash.kz ۇلتتىق پورتالى

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟