ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى: كەيىنگى جاس بۋىننىڭ كورگەنى نە بولادى؟ ءبىزدىڭ جۇرت وسىنى ويلاۋ كەرەك

13 ءساۋىر 2024 464

دۇنيە جاراتىلعالى بولماعان وقيعالاردى ءتورت جىلدان بەرى كوزىمىز كورىپ وتىر. ءتورت جىلدان بەرى جەردىڭ ءجۇزى قانعا بويالدى. كوزدىڭ جاسى سەل بوپ اقتى. دۇنيە ويران بولدى. داڭقى جەر جارعان زور مەملەكەتتەر جوعالۋعا اينالدى. ات توبەلىندەي از ەلدەرگە ەسە ءتيدى. مۇنداي زور وزگەرىستەر بولعان ەمەس. مۇنان سوڭ دا بولا بەرمەيدى. اركىم قالاي جۇرت بولامىز دەپ جانتالاسىپ جاتقانى وسى.

الاش، باشقۇرت، تۇركىستان سياقتى حالىقتار اۆتونوميا بولامىن، مەملەكەت بولامىن دەسە، بۇرىن كوزى كورمەي مە؟ اۆتونوميانى اۋىزعا الماق تۇگىل، ستراجنيكتىڭ الدىندا قالتىراپ تۇراتىن ەلدەر بۇگىن تۋ كوتەرىپ، ۇران شاقىرىپ، ءوزىن-وزى بيلەۋدىڭ قامىنا كىرىسىپ جاتىر.

پاتشا ءتۇسىپ، ەسكى ءتارتىپ جەمىرىلىپ، بوستاندىق تۋعانىنا جىل جارىم بولدى. سونان بەرى دۇنيە جايلانىپ، حالىق را­قات عۇمىر سۇرە الماي، ساياسات كۇندە وزگەرىپ، جۇرتتىڭ مازاسى كەتىپ تۇرعانى راس. بوستاندىق، تەڭدىك دەگەن ءسوزدىڭ جەڭسىگى باسىلعانداي. بۇگىن ءبىر بيلەۋشى شىقسا، ەرتەڭ ونى جوق قىلىپ، ارعى كۇنى تاعى كىم شىعاتىنىنا جۇرتتىڭ كوزى جەتپەي، داعدارىستا تۇرعانى راس. كۇندە جيىلىس، كۇندە سايلاۋ شىعىپ، جۇرتتىڭ مەزى بولعانى راس. بولشيەۆيك دەگەن ءبىر پالە شىعىپ، نيكولايدى ساعىندىرعانى دا راس. مۇنان سوڭ قان­داي جاماندىق بولارىنا قارا حا­لىق­تىڭ كوزى جەتپەي، بوستاندىقتان كوڭىلى سۋىنىپ تۇرعانى دا راس.

ءبىراق حالىق ويلاۋ كەرەك. مۇنشالىق دۇنيە وزگەرگەندە، روسسيا سياقتى زور مەم­لەكەت استى-ۇستىنە كەلىپ ويران بولعاندا، ونداعى حالىقتاردىڭ تۇرمىسى، سالتى، ءدىنى، ءتىلى، شارۋاسى، تىلەگى باسقا-باسقا بولعاندا، از ۋاقىتتىڭ ىشىندە تىپ-تىنىش بولا قويمادى دەپ اسىعۋعا بولا ما؟ ءبىر كىسىنىڭ ساۋداسى بۇزىلسا، سونى تەز تۇزەتىپ الا قويۋ وڭاي ما؟ ءبىر ۇلىس ەلگە ارەكەت كىرسە، اعايىن اراسىنا وت تۇسسە، سونىڭ ءوزى وڭاي تىنىشتالا قويا ما؟ ال ءقازىر بۇلىنشىلىك، كۇيزەلىس ءبىر اۋىلدا، ءبىر ۇلىستا ەمەس، بۇكىل مەملەكەت، اسسا جەرجۇزى ويران بولىپ، سونى رەتكە سالۋعا اركىم قام قىلىپ جاتىر.

وسىنداي قارا قۇرىق زاماندا ءبىز سەكىلدى از حالىقتار ۇيىمداسىپ، بىرلىك-بەرەكە قىلىپ، جۇرت قاتارىنا قوسىلىپ قالۋدىڭ ىلاجىن قاراپ جا­تىر. جۇرت ەلدىگى بۇگىنگى كۇنگى ءتىرى جۇرگەن ادام بالاسىنا عانا حاس ەمەس، كەيىنگى ءناسىل، ءۇرىم-بۇتاقتىڭ قور بولماۋى ءۇشىن كەرەك زات. ءبىز باسىمىزعا تۇسكەن تارشىلىقتى بۇرىنعى بابالارىمىزدان كورەتىن ەدىك. سولار ءبىزدىڭ قامىمىزدى جەگەن بولسا، ءبىز مۇنداي قورلىقتا، تارلىقتا جۇرمەس ەدىك دەۋشى ەدىك. كەيىنگى بۋىننىڭ اتا-باباسى - بۇگىنگى ءتىرى جۇرگەن بىزدەر. ءبىز كەلەشەكتى ويلاماساق، كەيىنگى ءناسىلىمىز ءبىزدى قارعاماي ما؟ اللا قۇزىرىندا، تاريح الدىندا ءبىز جاۋاپكەر ەمەسپىز بە؟ ولاي بولسا، بىر-ەكى جىلدا راقات عۇمىر بولا كويمادى دەپ، بوستاندىقتان، تەڭدىكتەن كۇدەر ءۇزىپ قول سىلتەسەك، ءوزىمىز نە كۇيگە ۇشىرايمىز؟ كەيىنگى جاس بۋىننىڭ كورگەنى نە بولادى؟ ءبىزدىڭ جۇرت وسىنى ويلاۋ كەرەك.

زامان بۇل قالىپپەن تۇرا بەرمەيدى. ءالى-اق تولقىن باسىلادى. سۋ ساباسىنا تۇسەدى. زامان ءبىر جايلى بولادى. سوندىقتان وسىندايدا ءار ەل ءوز دەگەنىنە جەتىپ، ءوز بيلىگىن ءوزى الىپ قالماسا، ەرتەڭ اركىم بۋىنىن بەكىتىپ، كۇشىن جيناپ العان سوڭ، ءوزى شىققان تاۋى بيىك بولعانىن ارتىق كورەدى. قولدان تەڭدىك بەرمەيدى. جۇرتتىق جولىندا ءبىز قانشا بەينەت شەكتىك؟ جانىمىزعا باتارلىق قانشا قىرعىن شىعاردىق؟ وزگەلەرگە قاراعاندا ءبىز ەڭبەك تە سىڭىرگەنىمىز جوق، بەينەت تە تارتقانىمىز جوق. قۇربان دا شالعانىمىز جوق. «قۇداي ءوزى ساقتار» دەپ قۇرعاق تىلەكپەن وتىرا بەردىك. قۇر تىلەك مۇراتقا جەتكىزە مە؟ جۇرت بولامىن دەگەن جۇرتتار نە قىلىپ جاتىر؟ سوعان وي جىبەرۋ كەرەك.

ءبىز مۇسىلمان ەكەنبىز، قۇدايدان تىلەيدى ەكەنبىز، دۇرىس-اق! ءبىراق، بىزدەن باسقا مۇسىلماندار قۇر تىلەكپەن وتىرا ما؟ جەرجۇزىندە 300 ميلليوننان استام مۇسىلمان بار. سولاردىڭ ىشىندەگى زور مەملەكەت - تۇركيا. وسى تۇركياعا اڭ تەرىسىن ءبولىپ الاتىنداي تۇس-تۇستان انتالاعان ەلدەر جوق پا ەدى؟ سولار تۇرىكتى تورىعانىنا نەشە ءجۇز جىل بولدى. وسى سوعىستىڭ تۇسىندا ستامبۇلدى الماق بولىپ، ايا-سوفيانىڭ باسىنا كىرەسىن دە دايارلاپ قويدى. سوندا تۇرىك مۇسىلماننىڭ ءبىر كۇشتى مەملەكەتى ەمەس پە ەدى؟ مۇسىلماندىعى بىزدەن كەم بە ەدى، «قۇداي ساقتا» دەپ قاراپ وتىردى ما؟ جۇرتتىعىن ساقتاۋ ءۇشىن نەشە عاسىردان بەرى قان توگىپ، ارپالىسىپ كەلە جاتىر ەمەس پە؟ ءتورت جىلدان بەرى قىزىل قانعا بەلشەسىنەن باتىپ، ميلليونداعان ەر ازاماتىن قۇربان قىلىپ، دۇنيەسىن ويران قىلىپ وتىر ەمەس پە؟ جالعىز تۇرىك ەمەس، جەرجۇزىندەگى جۇرتتاردىڭ ءبارى نە ءۇشىن قانعا بويالىپ جاتىر؟ سونىڭ ءبارى جۇرتتىعىن ساقتاۋ ءۇشىن قىرعىن كورىپ، بەينەت شەگىپ جاتىر. ءبىز نە قىلىپ وتىرمىز؟ ءبىز «جان-جاقتى جاساعانعا كۇزەتتىرىپ قويىپ وتىرمىز».

- ءقازىر دەگەنىنە جەتەتىن كىم؟ كىمنىڭ مەرەيى ۇستەم بولادى؟ كىم بىرەۋدىڭ قانجىعاسىندا كەتپەيدى؟

– كىمنىڭ بىلەگى جۋان بولسا، سول جۇرت بولادى. كىم كۇشتى بولسا، سول دەگەنىنە جەتەدى.

– كۇش نە؟

– كۇش – اسكەر.

بۇل زاماندا اسكەر جوق جۇرت جۇرت ەمەس، قۇل. ءبىز ءقازىر ەكى جولدىڭ تاراۋىندا تۇرمىز. قايسىسىنا تۇسەتىن بولساق تا ەرىك وزىمىزدە.

ءبىر جول – قۇلدىق جولى. اسكەر دەگەن سوزدەن بۇرىنعىداي ات-تونىمىزدى الا قاشاتىن بولساق، وسىندايدا جىگىمىزدى اشىپ، جەر-سۋىمىزدى قورعاپ، بيلىگىمىزدى ءوزىمىز الىپ قالماساق، كۇنى ەرتەڭ ءبىزدى الدىنا سالىپ ايداپ جۇرۋگە يە تابىلادى. سوندا بىرەۋگە اسكەر بەرمەي كونە الامىز با، شىعىن تولەردەن قۇتىلا الامىز با؟ وشاقتىڭ ءۇش بۇتىنان تىلەپ وتىرعان كۇنىمىز دە بولعان. سوندا ءبىزدى الدىنا سالىپ ايداپ كەتپەپ پە ەدى؟ قۇلدىق جولى دەگەنىمىز وسى.

ەكىنشى جول – جۇرتتىق جولى. وسى باستان اۆتونوميا الۋ قامىنا كى­ءرىس­سەك، ميليسيامىزدى جاساپ الىپ، قارامىزدى كورسەتسەك، الاش ھۇكى­­مەتىمىز دەپ تىرىسىپ تۇرساق، ءبىزدى ەش­كىم باسىنبايدى. ھۇكىمەتى بار، اسكەرى بار جۇرت دەپ بىزبەن اركىم ەسەپتەسەدى.

الاشقا جانى اشىمايتىن قارا جۇرەكتەر، جۇرت بولعانىمىزدى كورە المايتىن قاسكۇنەمدەر، ەرتەڭ نە بولاتىنىنا كوزى جەتپەيتىن ناداندار ىزگى نيەت، ىلگەرى تىلەگىمىزگە قارسى بولىپ، جۇرتتىڭ كوڭىلىنە قورقىنىش سالاتىن دا شىعار.

اۆتونوميا بولۋىمىزعا، ميليسيا قۇرۋىمىزعا، قازىنا جيناۋىمىزعا حالىقتى قارسى قۇتىرتۋشىلار دا تابىلاتىن شىعار. ءبىراق حالىق ويلانۋ كەرەك. بۇگىنگىسىن ەمەس، كەلەر كۇنىن ويلاۋ كەرەك.

ءبىزدىڭ ارامىزدا الاش تىلەگىنە قارسى بولاتىن كىمدەر ەكەنى بەلگىلى. بۇلار ەكى ءتۇرلى. ءبىرى – قانى قارايعان، ۇلت نامىسى دەگەننەن بەيحابار، جاماندىقتى كاسىپ قىلىپ العان انتۇرعاندار. بۇلار اۋزى قيسىق بو­لعانىن اينادان كورىپ، جاماندىعىمدى نەگە قوستامايدى، تەرىستى نەگە دۇرىستامايدى دەپ جۇرتتىڭ بارىمەن قاس. بۇلارعا ەلدىڭ ىنتىماعىنان بۇلىنگەنى كەرەك. جۇرت تىنىش بولسا، مۇندايلارعا تىنىم جوق. وسىنى ولار جاقسى بىلەدى.

ەكىنشى – ەل ىشىندەگى پارتياقۇمارلار. بۇلار ىستەپ جۇرگەن ىستەرى جۇرتقا زيان ەكەنىن ويلاماي، پارتيا قۋعانىن، «باققا تالاسىپ ءجۇرمىن» دەپ اداسىپ جۇرگەن ناداندار. ەگەر جۇرت، جۇرتتىقتى ويلاسا، پارتياسىن ۋاقىتشا قويا تۇرىپ، بىرلىك، بەرەكە قىلاتىن بولسا، الاش اتى بايگەدەن كەلمەي قالماس ەدى. جوق، جۇرتتىق دەگەن قۇر ءسوز بو­لىپ، اركىم بەتىمەن جايىلىپ، «باققا تالاسىپ»، باياعى يۆانعا شاۋىپ باراتىن بولسا، الاش تىلەگىنە قارسى دەگەن، مىنە وسى.

الاش بولىپ شاشاۋ شىقپاي، الاشوردادان باس­قانى بىلمەيتىن بولسا، «جاۋىمدى مۇقاتام» دەپ بىرەۋگە تۇرا شاپپايتىن بولسا، وزدىگىنەن كەلىپ ءبىزدى بيلەپ كەتە­ءتىن ەشكىم جوق. اركىم ءوز باسىمەن قايعى بولىپ ءجۇر. ءبىز بىرەۋگە ءوزىمىز شاۋىپ بارىپ، ءوزىمىز شاقىرىپ اكەلىپ، توبەمىزگە ويناتىپ ءجۇرمىز. بۇل مىنەزىمىز بۇرىن دا بەلگىلى ەدى. اسىرەسە، كەشەگى بولشيەۆيك زامانىندا دا كورىندى. ەندى مۇنان بىلاي جۇرتتىقتى ويلاپ، بىرلىك قىلاتىن بولساق، الاش تىلەگىنەن باسقاعا الاڭ بولماي، جۇرتقا ەڭ پايدالى نارسە ميليسيانىڭ كەرەكتىگىنە كوزىن جەتكىزسەك، جولىمىز بولعانى.

ميليسيا نەگە كەرەك؟

اتاسى باسقا ەلدەرمەن كورشى بولىپ وتىرمىز. سولاردىڭ بۇزاقىلارى بىزگە تيمەۋ ءۇشىن كەرەك.ەل ىشىندە جۇگەنسىزدىك شىعا قالسا، سولاردان ەلدى قورعاۋ ءۇشىن كەرەك.

ىشكى گۋبەرنيالاردان كۇنى ەرتەڭ اش-جالاڭاش بوسقىندار كەلەدى، سولاردىڭ اياعىنىڭ استىندا قالماۋ ءۇشىن كەرەك.

انا جىلعىداي وپ-وڭاي الدىنا سالىپ ايداپ كەتۋشىلەر بولماۋ ءۇشىن كەرەك.

قازاق-قىرعىز جەرىن وڭاي ولجا قىلعىسى كەلگەندەرگە شاڭىراققا قارا دەۋ ءۇشىن كەرەك.

اۆتونوميالى جۇرت ەكەنىمىزدى جات ەلدەرگە كورسەتۋ ءۇشىن كەرەك.

بىزبەن تۋىسقان مىناۋ باشقۇرت حالقى ءبىزدىڭ ءۇش بولىگىمىزدىڭ بىرىندەي-اق. وسى كۇنى وسىلاردىڭ اسكەرى بار. سوندىقتان، باسقالار باشقۇرتتى ەلەۋلى ەل كورىپ وتىر. ايتپەسە اسكەر جيناپ باشقۇرت ەش­كىم­مەن سوعىسىپ وتىرعان جوق. ءبىز دە سوعىسپايمىز.

ءسوز بايلاۋى سول، اسكەرىمىز بولماسا، قازىنامىز بولماسا، ءبىز اۆتونوميا الا المايمىز. اۆتونوميا الا الماساق، جۇرت بولمايمىز. قايتسەك جۇرت بولامىز دەگەندى ويلاساق، جاۋاپ بىرەۋ-اق:

- اسكەرىمىز بولسا عانا جۇرت بولامىز.

ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى

«قايتسەك جۇرت بولامىز» ماقالاسىنان

«قازاق» گازەتى، 1918 جىل، №264

دەرەككوز: دۋلات ۇلى م.، التى تومدىق شىعارمالار جيناعى.2-توم. - الماتى، 2013 ج.

Alash.kz ۇلتتىق پورتالى

 

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟