ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

مەملەكەتتىك قۇپيانى 25 جىل ساقتادىق، ال ولار ءبىزدى ۇمىتتى - "اتوم ساربازدارى" ۇكىمەتكە رەنجۋلى

18 ءساۋىر 2024 351

17 ساۋىردە استانادا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ ارداگەرلەرى باس قوستى. رادياسيادان زارداپ شەگىپ، بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قىرعي-قاباق سوعىستىڭ قۇربانىنا اينالعان بۇرىنعى ساربازدار 35 جىلدان استام ۋاقىت مەملەكەتتەن مەديسينالىق كومەك كورمەگەنىن، بەيبىت ۋاقىتتا دا ءوز قۇقىقتارى ءۇشىن كۇرەسىپ جاتقاندارىن ايتتى.بۇل تۋرالى Ulysmedia.kz پورتالى جاريالادى.

ارداگەرلەر وزدەرىن «اتوم ساربازدارى» دەپ اتايدى. ولار كەڭەس ارمياسىنىڭ «سەمەي-22» دەپ اتالاتىن قاۋىپتىلىگى جوعارى ارنايى جاساعىندا قىزمەت ەتىپ، 1989 جىلعا دەيىن يادرولىق جارىلىس جۇمىستارىنا قاتىسقان.

ارداگەرلەر وزدەرىنىڭ بارلىق ىس-ارەكەتىن «قۇپيا» گريفىمەن جۇرگىزىلگەنىن ايتتى. ولار شيرەك عاسىر مەملەكەتتىك قۇپيانى ساقتايمىز دەپ، قول قويعان. ءبىراق جىلدار وتە مەملەكەت تە ءوز ۋادەسىن ۇمىتتى دەيدى.

«اتوم ساربازدارىنىڭ» ستاتيستيكاسى بويىنشا 1949 جىلدان 1989 جىلعا دەيىن قازاقستاندا ۇزىن سانى 10 مىڭعا جۋىق مەرزىمدى اسكەري قىزمەتشى يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن، ولاردىڭ 4000-عا جۋىعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ وشاعىندا بولعان. بيىلعى ەسەپ بويىنشا وسىلاردىڭ 500-گە جۋىعى جەر باسىپ ءجۇر. قالعاندارى الدەقاشان مارقۇم بولىپ كەتكەن.

– قىرعي-قاباق سوعىس جانە قارۋ-جاراق شىعارۋدان اقش پەن كسرو ءوزارا باسەكەگە ءتۇسىپ جاتقان كەزەڭ ەدى. ءبىز اسكەري بورىشىمىزدى وتەدىك، الدىمىزعا قويىلعان مىندەتتى ابىرويمەن ورىندادىق. 25 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىك قۇپيانى جاريا ەتپەۋگە انت بەردىك. ال ءبىراق مەملەكەت ءبىزدى ۇمىتتى»، – دەيدى ارداگەر باعداۋلەت نۇرتازايەۆ.

يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن زەينەتكەرلەر وزدەرى ءۇشىن عانا ەمەس، ۇرپاقتارى ءۇشىن دە الاڭداۋلى. ويتكەنى رادياسيانىڭ زاردابى ءوز باسىنان اسىپ، ءۇشىنشى بۋىنعا، ياعني ولاردىڭ نەمەرەلەرىنەن دە بايقالۋدا. ەكى جاسار ارۋ دوسىمبەك – سونىڭ مىسالى. ونىڭ اتاسى دا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا اسكەري بورىشىن وتەگەن. كىشكەنە ءسابي ءقازىر ارقا بۇلشىقەتىنىڭ اتروفياسىمەن اۋىرادى. وسى كۇنگە دەيىن قامقور قازاقستاندىقتار ونىڭ ەمىنە قاجەت 5 ميلليون تەڭگەنى جيناۋدا. نيۆل اپپاراتىنىڭ قۇنى 5571000 تەڭگە تۇرادى. قاراپايىم وتباسى ءۇشىن مۇنداي سومانى تاۋىپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس. ال بۇنداي وتباسىلار جالعىز ەمەس، ولار وتە كوپ.

ءبىزدىڭ جالعىز-اق ماقساتىمىز بار، ول – ارنايى جاردەماقى الۋ. ولاردىڭ ايتىپ وتىرعانى – 28 مىڭ تەڭگە.

– بار بولعانى 28 مىڭ تەڭگە، ونى اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى مەن چەرنوبىل اپاتىن جويۋشىلار الىپ تا ءجۇر. الايدا سولاردىڭ قاتارىندا ءبىز جوقپىز، - دەيدى «پاۆلودار وبلىسىنداعى يادرولىق سىناقتارعا قاتىسقان قاۋىپتىلىگى جوعارى «سەمەي-22» ارنايى بولىمشەسى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى قابىلبەك وماروۆ.

مىنە، وسى 28 مىڭ تەڭگەنى الۋ ءۇشىن سەمەي پوليگونىنىڭ ارداگەرلەرى بيۋروكراتيا دەپ اتالاتىن توزاققا جەتى رەت بارىپ كەلۋگە ءماجبۇر. جانە ونى الۋ ءۇشىن يادرولىق سىناقتارعا قاتىسقانىن راستايتىن انىقتاما كەرەك. مۇنداي انىقتامانى تەك رەسەي فەدەراسياسى عانا بەرەدى.

– قورعانىس مينيسترلىگى ءبىزدىڭ قۇجاتتاردى رەسەي فەدەراسياسىنا جىبەردىك دەيدى، بۇگىنگە دەيىن قانشا جىلدان بەرى جىبەرىپ كەلەمىز. الايدا ەش جاۋاپ جوق. ال رەسەيلىكتەر ءوز ارحيۆتەرىڭنەن سۇراڭدار دەيدى.

مۇراعاتقا بارساق، ولار ءبىزدى «تىزىمدە» بار دەپ قانا انىقتاما بەرەدى. ءبىراق سىناققا قاتىسقانىمىز جونىندە مالىمەت جوق دەيدى. ەگەر ءبىز يادرولىق سىناقتارعا قاتىسپاساق، وندا 2 جىل بويى ايعا قاراپ، شوشقا باقتىق پا، پوليگوندا 2 جىل بويى نە ىستەدىك؟ ولار يادرولىق قارۋدى سىناعان كەزدە، شاحتالار تۇگەل جارىلىپ، ك ۇلى كوككە ۇشاتىن... سوندا شاحتاعا كىمدەر ءتۇستى؟ كۋرچاتوۆ ءوزى ءتۇسىپ پە نە؟ وسى شاحتالارعا ءبىز تۇستىك. راديواكتيۆتى جاشىكتەردى ءبىز تاسىدىق. وسىدان كەيىن رادياسيامەن بايلانىسى جوق دەپ قالاي ايتادى؟ 40 جىلدا قانشا ادامنان ايىرىلدىق! بارلىعىندا بىردەي دياگنوزدىڭ بولۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس»، - دەيدى باعداۋلەت نۇرتازايەۆ.

ارداگەرلەردىڭ ايتۋىنشا، ولاردىڭ بولىمشەسى قۇپيا وپەراسيالارمەن اينالىسقاندىقتان، قازاقستاندىق مۇراعاتتاردا دەرەكتەر جوق. ولار سول كەزدە كگب قىزمەتكەرلەرى قۇجاتتارىن كوز الدىندا ورتەپ جىبەرگەنىن جەتكىزدى. دەگەنمەن بۇل ولاردىڭ رادياسيا العانىن جوققا شىعارمايدى.

– يادرولىق جارىلىستاردان كەيىنگى ۇيىندىلەردى ارنايى قورعانىس قۇرالدارىنسىز تازارتۋعا، ەكسپەريمەنتتىك جانۋارلاردى (يت، قوي، جىلقى جانە ت.ب.) جالاڭ قولمەن الىپ جۇرۋگە ءماجبۇر بولدىق، ال كۋرچاتوۆتان باستاپ عالىمدار، گەنەرالدار ارنايى قورعانىس كيىمدەرىن كيەتىن. ولار ءبىزدىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىمىزدى الىستان باقىلاپ وتىردى»، - دەدى سپيكەر.

شاراعا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ وكىلى قايرات كەڭەسحان ۇلى قاتىستى. ونىڭ ايتۋىنشا، وتكەن جىلى ۆەدومستۆو قازاقستاندىق اسكەريلەردى سىناقتارعا قاتىسۋشى دەپ تانۋ تۋرالى 4 مىڭعا جۋىق ءوتىنىش جىبەرگەن، ءبىراق تەك 4-ەۋىنە عانا راستاۋ مازمۇنىنداعى حات العان.

 قاتىسۋشى مارتەبەسىن العاندارعا زاڭعا سايكەس جاردەماقى تولەنەدى. ءبىز راستاۋمەن اينالىسپايمىز، ونى رەسەي جاسايدى. ويتكەنى سىناقتاردى قازاقستان ەمەس، كەڭەس وداعى جۇرگىزگەن. كسرو-نىڭ قۇقىقتىق ميراسقورى رەسەي بولىپ تابىلادى جانە ولار وداق ىدىراعان كەزدە سىناققا قاتىستى بارلىق قۇجاتتى الىپ كەتكەن. ناقتى سانىن ايتا المايمىن. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ەسەبىن جۇرگىزەدى. ءبىز 2022-2023 جىلدار ارالىعىندا 3993 ءوتىنىش جىبەردىك، سونىڭ تەك 4ء-ۋى عانا «راستالدى» دەپ كەلدى، - دەدى ول.

قازاقستاننىڭ مينيسترلىگى ءوز وتانداستارىنىڭ مۇددەلەرىن قالاي قورعايتىنى ءالى بەلگىسىز. سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ ارداگەرلەرى رادياسيالىق مەديسينا جانە ەكولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان الىنعان رادياسيالىق ساۋلەلەنۋ ۇلەسىنىڭ مولشەرى تۋرالى انىقتاما - قورىتىندى بەرۋدى تالاپ ەتەدى، سونىڭ نەگىزىندە ولار تەگىن ەم الا الادى.

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟