ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

مەملەكەتتىك كوميسسيا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان 311 مىڭنان استام ادامدى اقتاۋ ءۇشىن نە ىستەدى؟ كوميسسيا مۇشەسىنىڭ جاۋابى

31 مامىر 2024 281

بۇگىن، 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى.

ەلىمىزدە ءۇش جىل بويى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا جۇمىس ىستەپ، بىلتىر جۇمىسىن قورىتىندىلاعان ەدى. اۋقىمدى جۇمىس ناتيجەسىندە 311 مىڭ ساياسي قۇربان اقتالىپ، 72 تومدىق كىتاپ وقىرمانعا جول تارتتى. كوميسسيا قانداي جۇمىس اتقاردى؟ كوميسسيا مۇشەسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور جاميعا تاڭاتاروۆا نە دەيدى؟

كوميسسيا ءۇش جىلدا نە ىستەدى

2023 جىلعى جەلتوقساندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا ءوز جۇمىسىن اياقتاپ، مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان ءقاريننىڭ توراعالىعىمەن كوميسسيانىڭ سوڭعى وتىرىسى وتكەن بولاتىن.

باسقوسۋدا مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جانە ونىڭ ايماقتىق بولىمشەلەرىنىڭ جۇمىسى قورىتىندىلاندى. وتىرىسقا قاتىسۋشىلار پرەزيدەنتتىڭ 2020 جىلعى 24 قاراشاداعى جارلىعىنا سايكەس قۇرىلعان كوميسسيا حح عاسىردىڭ 20-50 جىلدارىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءۇشىن كەشەندى ءارى جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن اتاپ ءوتتى.

كوميسسيا، ەڭ الدىمەن، زەرتتەۋ-ىزدەۋ جانە جيناقتاۋ-تالداۋ جۇمىستارىنا باسا ءمان بەردى. ونىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن جوبالىق كەڭسە قۇرىلىپ، قۇرامىنا عالىمدار، زەرتتەۋشىلەر جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى كىردى. ءتۇرلى ساناتتاعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن قامتۋ ءۇشىن ناقتى تاقىرىپتار بويىنشا بولىنگەن ءۇش عىلىمي توپ جاساقتالدى.

ءار وڭىردە ايماقتىق كوميسسيا قۇرىلدى. مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرامىندا 425 عالىم مەن زەرتتەۋشى، ونىڭ ىشىندە 260-تان اسا مامان وڭىرلىك كوميسسيادا ەڭبەك ەتتى. ولار ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى 60-تان استام مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ارحيۆتە اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى.

ناتيجەسىندە، 2،6 ميلليوننان استام قۇجات پەن ماتەريالدان قۇپيا بەلگىسى الىنىپ تاستالدى. مەملەكەتتىك كوميسسيا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان 311 مىڭنان استام ادامدى اقتاۋ ءۇشىن قولدانىستاعى زاڭناما اياسىندا ناقتى جۇمىس جۇرگىزدى.

زەرتتەۋ ناتيجەسىن عىلىمي تۇرعىدا راسىمدەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كوميسسيا ماتەريالدارىنىڭ 72 تومنان تۇراتىن جيناعى ءبىر سەريامەن ازىرلەندى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە قاتىستى زەرتتەۋ جۇمىسىن پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان XX عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ماتەريالدارىن زەردەلەۋ ورتالىعى ارى قاراي جالعاستىردى.

ارناۋلى مەملەكەتتىك ارحيۆتەردەن 2 جىل ىشىندە وسى ورتالىققا رەپرەسسيا قۇرباندارىنا قاتىستى 688 مىڭنان استام ءىس جانە 48 مىڭعا جۋىق ەسەپكە الۋ كارتوچكاسى بەرىلدى. ورتالىق حح عاسىردىڭ 20-50 جىلدارىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تۋرالى قۇجاتتاردى سيفرلى فورماتقا كوشىرىپ، ەلەكتروندى قور قالىپتاستىرىپ جاتىر. ونىڭ ءبارى عالىمدارعا، زەرتتەۋشىلەرگە جانە قالىڭ كوپشىلىككە قولجەتىمدى بولادى.

اشىلماعان دەرەكتەر ءالى دە كوپ  

كوميسسيا مۇشەسى، تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور جاميعا تاڭاتاروۆا "حالىق ءۇنى" پورتالىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «بارلىق وبلىستا ايماقتىق كوميسسيالار قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا ءار سالانىڭ عالىم­دارى، تاريحشىلار، فيلولوگتەر، ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى، زاڭگەرلەر، ماگيسترانتتار كىردى. كوميسسيا جۇمىس توپتارىن 8 باعىتتا ۇيىمداستىردى. سوعان ساي جوسپار جاساقتاپ، وڭىرلەرگە جىبەرىپ وتىردى. ءوز كەزەگىندە، ايماقتار بەكىتىلگەن ورتاق ەرەجەلەردى باسشىلىققا الىپ جۇمىس ىستەدى. مەن اتىراۋ وبلىسىنداعى وڭىرلىك كوميسسيانىڭ كۋلاكتاردى، بايلاردى، جارتىلاي فەودالداردى (ورتا شارۋالاردى) جانە شارۋالاردى اقتاۋ بويىنشا قورىتىندىلار مەن ۇسىنىمداردى زەردەلەۋ، دايىنداۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنا جەتەكشىلىك ەتتىم»، – دەيدى.

ءبىز بىردەن مۇراعاتتاردا ماتەريالدار جيناۋعا كىرىسىپ كەتتىك. ياعني، قانشا ادام سوتتالدى، قۋىلدى، ولاردىڭ قانشا مال-مۇلكى تاركىلەندى، ءماجبۇرلى تۇردە قاشقان كەزدە اشتىق، سۋىق پەن اۋرۋدان كوز جۇمعان ەرەسەكتەر مەن بالالاردىڭ سانى قانشا دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەدىك. قازاقستاننان تىس جەرلەرگە قانشا ادام قونىس اۋدارۋعا ءماجبۇر بولدى، قانشا ادام قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى دەگەن سياقتى ماڭىزدى مالىمەتتەردى دە باستى نازاردا ۇستادىق. ەلدى مەكەندەرگە ءىسساپارلارعا شىعىپ، جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن، قۋعىنعا ۇشىراعان وتبا­سى­لاردىڭ تۋعان-تۋىستارىمەن كەزدەسىپ، ارحيۆتەردە ساقتالعان قۇ­جات­تار مەن دەرەكتەردى انىقتادىق. ءۇش جىل ىشىندە جاڭادان تابىلعان فاكتىلەردىڭ ناتيجەسىندە جاپپاي قۋعىن-سۇرگىننەن قۇربان بولعان جانە جاپا شەگىپ، اقتالماعان ادام سانىن بارىنشا ناقتىلادىق، – دەدى ول.

«جۇمىس بارىسىندا 1920-1930 جىلدارى ايماقتا 56 حالىق كوتەرىلىسى بولعانىن، ولارعا جەتەكشىلىك ەتكەن جانە ۇيىمداستىرعان ادامداردىڭ ءاتى-جونىن ارحيۆ قۇجاتتارىمەن دالەلدەدىك. كوتەرىلىسكە 6139 ادام قاتىسسا، ونىڭ 668ء-ى سوتتالعان، 83ء-ى جەر اۋدارىلعان، 331ء-ى كوتەرىلىس كەزىندە قازا تاۋىپ، 59-ى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى گەرمانيا مەن باسقا ەلدەردىڭ قولىنا تۇسكەن 775 قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىن ءتىزىمىن تاپتىق. گۋريەۆ وبلىسىندا ورنالاسقان نكۆد گۋلاگ-قا قاتىستى قۇجاتتارعا سايكەس، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءۇشىن ولاردىڭ تۋىستارىن انىقتاپ، 300 ادامنىڭ ءتىزىمىن زەرتتەدىك. باسقا دا كوپتەگەن ءىستىڭ باسى-قاسىندا بولدىق.

ەڭ باستىسى، ءۇش جىل ىشىندە تاريحي وقيعالاردىڭ اشىلماعان تۇستارىن ايقىندادىق، ولاردى تۇگەن­دەۋگە باعىتتالعان وراسان زور جۇمىس اتقاردىق. كوميسسيا جۇمىسى توقتاعانىمەن بۇل باستاعان ءىسىمىز عىلىم اياسىندا جالعاسۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ويتكەنى، ارحيۆتەردە رەپرەسسياعا قاتىستى اشىلماعان، زەرتتەۋشى قولىنا تۇسپەگەن قۇجاتتار مەن دەرەكتەر ءالى دە كوپ. سولاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ قاجەت»، – دەپ تۇيىندەدى مامان.

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟