ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

«گريگوريي نيكولايەۆيچتىڭ حالىق ادەبيەتىنە ەتكەن قىزمەتى زور» - ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى پوتانين جايىندا

21 مامىر 2024 219

گريگوريي نيكولايەۆيچ پوتانين

بۇگىن 21 سەنتيابردە اتاقتى ءسىبىر عالىمى گ.ن. پوتانين 80-گە تولدى. جاسىنان عىلىمعا قۇمار، بارلىق عۇمىرىن تۋعان وتانىنىڭ تابيعات ءھام تۇرمىسىن ۇيرەنۋگە جۇمساعان، عىلىم جولىندا ەسەپسىز كوپ قىزمەت ەتكەن گ.ن. پوتانين - ءسىبىردىڭ ساناۋلى ۇلىنىڭ ءبىرى ءھام ءبىرىنشىسى. جالعىز ءسىبىر ەمەس، ونىڭ اتى روسسيانىڭ وقىمىستى اۋلەتىنە تانىس.

اتاقتى جيھانكەز، كەڭ ويلى عالىم، كەمەڭگەر الەۋمەت كوسەمى گ.ن. ءپوتانيننىڭ 80-گە تولعان كۇنىن بۇگىن بۇكىل ءسىبىر مەيرام ەتىپ وتىر. سىبىردە نەشە ءتۇرلى حالىق بولسا، گ.ن. پوتانين بارىنە بىردەي ءقادىرلى، ءبارىنىڭ بىردەي قامقورى، ونىڭ پايدالى قىزمەتى بارىنە دە ورتاق. سوندىقتان بۇل كۇنگى جالپى قۋانىشقا ءبىز دە قوسىلىپ، ارداقتى قارتقا قۇتتى بولسىن ايتامىز!

گ.ن. پوتانين 21 سەنتيابردە 1835 جىلى سەمەي وبلىسى، يامىشيەۆسكيي ستانيسادا (تۇز قالادا) تۋعان. بالا كۇنىندە ومبى كادەتسكيي كورپۋسىنا ءتۇسىپ، 1852 جىلى حورۋنجي بولىپ شىققان. ومبىدان شىققان سوڭ جەتىسۋ وبلىسىندا وفيسەر بولىپ قىزمەت ەتكەن. جەتىسۋدىڭ باي تابيعاتى جاس ءپوتانيننىڭ عىلىمعا اۋەستىگىن بۇرىنعىدان ارتىق مولايتقان. ول ءبىلىمىن ارتتىرۋعا 1858 جىلى پەتروگراد ۋنيۆەرسيتەتىنە بارىپ وقىعان. پەتروگرادتا ءماشھۇر كوستوماروۆتىڭ ءھار وبلىس ءوز الدىنا ىلگەرى باسىپ، ءوز الدىنا كوركەيىپ اعارۋى ءتيىس دەگەن ۋاعىزدارى ءھام ول كەزدەگى ساياسات ھاۋاسى كەشىكپەي وزگەرۋى ىقتيمال، ءوزى بولايىن دەپ تۇرعان ءپوتانيندى شىن ءسىبىر ۇلى، ءسىبىر قامقورى ەتىپ تاربيەلەگەن.گريگوريي نيكولايەۆيچ پەتروگرادتا تۇرعان جىلدارىندا (1858-1862) عىلىم مولايتۋ ماقساتى ءوز الدىندا بولىپ، ونان باسقا تاعى ءبىر زور ماقسۇت كوزدەگەن. ونىسى العان عىلىمىن ەلگە قايتقان سوڭ ىسكە اسىرۋ، پايداسىن قاراڭعىلىقتا جاتقان بۇكىل ءسىبىر حالقىنا تيگىزۋ. سول ويمەن ءوزىنىڭ دوسى سىبىرلىك اتاقتى ن.م. يادرينسيەۆپەن بىرگە پەتروگرادتاعى جاستاردىڭ باسىن قۇراپ، تۇڭعىش "ءسىبىر قاۋىمىن" جاساعان. ءپوتانيننىڭ باستاۋىمەن ءسىبىر جاستارى ءھامان جيىلىپ، كەلەشەكتە سىبىرگە قىزمەت ەتۋ، سىبىرمەن تانىسۋ جايىن كەڭەسەتىن بولعان. ءسىبىر جاستارى اراسىندا گ.ن. ءپوتانيننىڭ ءقادىرى ارتقاندىق سونشا، "پوتانين پارتياسى" دەگەن پارتيا شىققان. بۇل پارتيانىڭ ماقساتى - ەلگە قايتقان سوڭ حالقىنا قىزمەت ەتۋ.

پەتروگرادتان قايتىپ گريگوريي نيكولايەۆيچ ءوز جولىندا قىزمەت ەتە باستايدى. ءبىراق كوپ ۇزاماي، 1866 جىلى سوتقا بەرىلەدى. ءسىبىردى روسسيادان بولەم دەۋشىنىڭ ءبىرى دەپ، سوت ءپوتانيندى كاتورجنىي رابوتاعا ايداعان. گريگوريي نيكولايەۆيچ عىلىم جولىنداعى قىزمەتىن ايداۋدا جۇرسە دە ۇدەتىپ، كوزگە كورىنگەننەن سوڭ، پەتروگرادتاعى يمپەراتورسكيي گەوگرافيچەسكيي وبششەستۆو ىزدەنىپ، 1874 جىلى ءپوتانيندى بوساتىپ العان.

مىنە، سول جىلدان باستاپ گريگوريي نيكولايەۆيچتىڭ قىزمەتى ۇزىلمەستەن كەلەدى. 1875 جىلى ول پروفەسسور ينوسترانسيەۆتىڭ جەر ءھام جان-جانۋار ءوسۋى تاريحىن تەكسەرەتىن ەكسپەديسياسىمەن قىرىمعا بارىپ قايتقان. 1876 جىلى ءسىبىر ءھام ازيا ۋالاياتتارىن ۇيرەنۋگە بەل بايلاپ كىرىسكەن. زايساڭ كولىنىڭ الابىنا، تارباعاتاي، موڭعوليا، ىشكى جۇڭگو، كۇنشىعىس تيبەتكە ساياحات ەتكەن. بۇل جولدارىندا ەسەپسىز كوپ عىلىم قىزمەتتەرى گ.ن. ءپوتانيننىڭ داڭقىن ءتىپتى كوتەرىپ جىبەرگەن. گريگوريي نيكولايەۆيچتىڭ كىتاپتارىن يمپەراتورسكيي گەوگرافيچەسكيي وبششەستۆو باستىرعان.

گريگوريي نيكولايەۆيچتىڭ حالىق ادەبيەتىنە ەتكەن قىزمەتى زور. 1913 جىلى جاز كۇنى قارقارالى ۇيەزى، توقىراۋىنعا بارىپ، قازاق ەرتەگىلەرىن جيىپ قايتىپ، ومبىداعى گيمنازيادا دوكلاد وقىعانى قازاق وقۋشىلارىرنا بەلگىلى. گريگوريي نيكولايەۆيچ ادام بالاسى ەسكى تۇرمىسىنىن تاريحي بەلگىسىن ىزدەنۋشى عانا ەمەس، ول ءسىبىردىڭ الەۋمەت باسشىسى، اقجۇرەك ازاماتى، بىلگىر ساياساتشىسى. الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى تۋرالى ءسىبىر ماتبۇعاتىندا ونىڭ جازعان جوبالى ماقالالارى كوپ.

گ.ن. پوتانين شابىسىنان ءالى تانعان جوق. جاسى ۇلعايسا دا، باعىتى، جىگەرى، تىلەگى ءالى جاس. سىبىرگە كەلگەن شاتتىق - ونىڭ شاتتىعى. سىبىرگە كەلگەن قايعى - ونىڭ قايعىسى. ەل قامىن ويلاعان ەر وسىنداي-اق بولار.

تويىڭ تويعا ۇلاسسىن، ءسىبىردىڭ ارداقتى اقساقالى!

ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى

"قازاق" گازەتى، 21 سەنتيابر، 1915 جىل، №150

دەرەككوز: دۋلات ۇلى م.، التى تومدىق شىعارمالار جيناعى.2-توم. - الماتى، 2013 ج.

Alash.kz ۇلتتىق پورتالى

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟