ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

ەشكىمنەن سەسكەنبەيتىن ەر جۇرەك ءاليحان وقتا-تەكتە بۋتىركاعا بارىپ، تۇتقىندارعا اۋقات جەتكىزىپ تۇرعان

11 مامىر 2024 347

تۇرمەدەن قۇتىلعانىمەن دە الاش يدەياسى جولىنداعى كۇرەستى ءاليحان بوكەيحانوۆ ودان ءارى جالعاستىردى. ول ءوزىنىڭ بارلىق قابىلەت-قاجىرىن، ازاماتتىق بەدەلىن، قاراجاتىن تەرگەۋدە جاتقان دوستارىنا كومەك كورسەتۋگە جۇمسادى. اتۋ جازاسىنا بۇيىرىلعان ازاماتتارعا اراعا ءجۇرiپ، بۇل ۇكiمدi تۇرمە كەسiمiمەن اۋىستىردى. ال ولاردى مۇلدەم اقتاپ الۋى مۇمكiن ەمەس-تiن. قارا باسىنىڭ اماندىعىن قورعاشتاماي، قارسى شىعىپ، قايسارلىقپەن كۇرەسۋiنiڭ ءوزi دە ۇلكەن ازاماتتىق، كوسەمدiك قاسيەت ەدi. مىسالى، تۇرمەدە جاتقان مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءالiمحان ەرمەكوۆكە «نيەتiمنەن قايتتىم» دەپ اشىق حات جازۋعا ۇسىنىس بەرگەن دە ءاليحان مەن احمەت دەگدارلار ەدi. سونىڭ ناتيجەسiندە، قازاقتىڭ ەكi عۇلاماسى تiرشiلiكتiڭ ءدامiن تاعى دا قىرىق جىل تاتىپ، ۇلتىنا قىزمەت ەتتi.

گۇلنار ءمىرجاقىپ قىزى دۋلاتوۆا ول تۋرالى: «(تۇرمەدەگىلەر)... 1922 جىلدان بەرى ماسكەۋدە «ءجىپسىز بايلانىپ»، ەش جاققا شىعۋعا رۇقساتى بولماعان، سوندىقتان ادرەسى بەلگىلى ءاليحان ارقىلى كىمنىڭ قايدا جۇرگەنىن ءبىلىپ، ءوزارا بايلانىس جاساپ، حات الىسا باستايدى. ەشكىمنەن سەسكەنبەيتىن ەر جۇرەك ءاليحان وقتا-تەكتە بۋتىركاعا بارىپ، تۇتقىندارعا اۋقات جەتكىزىپ تۇرعان. احمەت، ماعجانداردىڭ قىزىل كرەس مەڭگەرۋشىسى ە. پ. پەشكوۆاعا ءجيى جازعان ارىزدارىن قاداعالاپ، ناتيجەسى تەزىرەك بولۋى ءۇشىن پەشكوۆاعا ءجيى بارىپ، كومەك كورسەتۋىن وتىنەدى. كوپ ۇزاماي ارىزدارى بويىنشا ەكى ارىسىمىزعا جەڭىلدىك جاساپ، بەرگەن ۇكىم مەرزىمىن قىسقارتىپ، ەلگە قايتارعان. ەلگە جەتۋ ءۇشىن جول قارجىسىن پەشكوۆادان الىپ بەرگەن دە سول ءاليحان اتام»، - دەپ جازدى.

ارحانگەلسكىگە جەر اۋدارىلعان م. دۋلاتوۆقا جازعان حاتىندا ا. بايتۇرسىنوۆ:

«بازار قىمبات: ناننىڭ كيلوسى 5-6 سوم، بۋحانكاسى 25-30 سوم. ءسۇتتىڭ ءليترى 4-5 سوم، مايدىڭ كيلوسى 45-50 سوم. وعان قالاي اقشا شىداسىن. الىپ كەلگەن از اقشام الدەقاشان ءبىتىپ قالدى. ابدوللا مەن قىربالاسى (ءا.بوكەيحانوۆ - ت.ج.) ەكەۋىنىڭ اتسالىسۋىمەن جان ساقتاپ تۇرعان جاي بار. قىربالاسى ورىنىندا بولىپ، بۇرىنعى ادرەسىمەن تەز حابارلاستىم. سەندەرگە ورىن-مورىن تاۋىپ جايعاسىپ جازارمىن دەپ ەدىم. ول بولماعان سوڭ، كوڭىلدى حابار جازا الماي تۇرعان جاي بار»، - دەپ ءا.بوكەيحانوۆتىڭ كومەگىن مۇقتاجدىقپەن ەسكە الادى.

كەلەسى حاتىندا دا:

«ءبىر جاعىنان - اۋرۋ، ەكىنشى جاعىنان - سۋىق، ءۇشىنشى جاعىنان - اشتىق، ءۇش جاقتاپ قىسىپ، اركىمنىڭ اتسالىسقان كومەگى ارقاسىندا كۇنەلتىپ كەلە جاتقان جاي بار. بۇل قالىپپەن كوپكە بارماي ءبىر شەگىنە بارىپ تىناتىن شىعارمىن. قىربالاسى (ءا.بوكەيحانوۆ - ت.ج.) قولدان كەلگەن كومەگىن ىستەپ-اق جاتىر. ءبىراق كومەكپەن كۇنەلتۋ مۇندا وتە قيىن. ءقازىر قارا ناننىڭ كيلوسى 12 سومعا جەتتى. ول نە شىداتار؟ جۇمىستا بولماعان سوڭ، نان كارتوچكەسى ستولوۆوي ناندى كارتوچكەسىز ناندى بازاردان الىپ جەمەسكە شاراڭ جوق. بازار باعاسى اناۋ. ونىمەن قانشا نان ساتىپ الۋعا، تويىنىپ تۇرۋعا بولار. ءقازىر ابدەن ارىقتاپ، جۇدەپ بولدىم. جىلى كيىمىم جوق. كۇن مۇندا ارالداعىداي ەمەس. وتە سۋىق. اشتىق، ارىقتىق، سۋىق تاعى ءبىر جاعىنان اينالدىرعان سوڭ، ەل قالاي كۇنەلتپەك؟ ەلدىڭ حابارى وزدەرىڭە ءمالىم كۇيدە، جۇمىسى بىتكەن. قىربالاسىنىڭ ەل جايىنان جازعان حاتى قولدى بولىپ، قولىما تيگەن جوق. قۋجاق ەكى جولداسىمەن ورنىنان تۇسكەن. جولداستارى كىم ەكەنىن جازبايدى. قازاق جايى - سوقىرعا كورىنگەن، - ساڭىراۋعا ەستىلگەن بولسا كەرەك. جاقىن ارادا جازۋشىنىڭ بۇرىنعى قاتىنى باستىق بولىپ تۇرعان مەكەمە ارقىلى ارىز بەردىم. مۇندا قازىرگى جاي-كۇيىمنىڭ ءبارىن ايتىپ: ءولسىن دەمەسەڭدەر مەنى نە جىلى جاققا جىبەرىڭدەر، نە قاتىن-بالام تۇرعان جەرگە جىبەرىڭدەر. مەن بۇل كۇيدە تۇرعاندا ولەمىن، - دەپ جازىپ وتىرمىن. مۇنان اناۋ قاتىن ارقىلى بىردەمە بولار دەگەن ءۇمىت بار. مۇنان ەش نارسە شىقپاسا، شىنىندا دا ءولۋ عانا قالادى»، - دەگەن جولدارداعى «جازۋشىنىڭ قاتىنى» - م.گوركييدىڭ ايەلى پەشكوۆا بولاتىن.

ال وعان جولدانعان حاتتىڭ ناتيجە بەرۋىنە ءا. بوكەيحانوۆتىڭ اتسالىسقانى گ. دۋلاتوۆانىڭ دەرەگىندە اتالىپ ءوتتى. ا. بايتۇرسىنوۆ ءمىرجاقىپ پەن مىرزاعازىعا جازعان حاتىندا:

«ق. ب.-نان (قىر بالاسىنان - ت.ج.) حات الىپ تۇرمىن. امان. سوڭعى بىر-ەكى حاتىندا سماعۇلدان باسقامىز امانبىز دەپ جازعان ەكەن، ونىسى نەمەنە ەكەنىن انىق بىلمەيمىن»، - دەيدى.

مۇنداعى ءا. بوكەيحانوۆتىڭ «سماعۇلدان باسقامىز امانبىز دەپ وتىرعانى، «كوممۋنيستiك-كولونيزاتورلىققا» قارسى بار اقىل-قايراتىن جۇمساعان، قازاقستاننان قۋدالانىپ، ماسكەۋدەگi تەمiر جول ينستيتۋتتىن ءتامامداپ «دنەپر قۇرىلىسىنىڭ» قۇرىلىس باستىعىنىڭ ورىنباسارى بوپ جۇرگەن سماعۇل ءسادۋاقاسوۆ كرەملگە تاڭەرتەڭ ساۋ كىرىپ، تۇستەن كەيىن توسىن اجالعا تاپ بولادى. دارىگەرلەر وعان: «وندىرىستىك ۋلانۋ»، - دەپ ءدۇدامال دياگنوز قويعان. سماعۇلدىڭ وسى ءولىمىن ا.بايتۇرسىنوۆقا استارلاپ جەتكىزىپ وتىر.

دەرەككوز: تۇرسىن جۇرتباي، "ۇرانىم - الاش!..." ءبىرىنشى كىتاپ.-الماتى، 2019

Alash.kz ۇلتتىق پورتالى

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟