ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

ەرلان سايروۆ، ساياساتتانۋشى: مەملەكەتتىكتى ساقتاۋ – بارلىعىمىزدىڭ باستى ميسسيامىز

25 قاڭتار 2022 169
– ەرلان مىرزا، مەملەكەت باسشىسى ق.توقايەۆ ۇكىمەت مۇشەلەرىن تاعايىندادى. ءبىراق ۇكىمەت قۇرامى سول كۇيىندە قالدى دەسەك تە بولادى. ماتەماتيكادا «قوسىلعىشتاردىڭ ورنى اۋىسقانمەن قوسىندىنىڭ ءمانى وزگەرمەيدى» دەگەن قاعيدا بار. بۇل وزگەرتۋ ماتەماتيكا زاڭدىلىعىنان اسپاعان سياقتى. الدە كادر تاپشىلىعىنان تۋعان تاڭداۋ ما، ءسىز قالاي ويلايسىز؟ جاڭا ۇكىمەتتەن نە كۇتەسىز، ولار توقايەۆ جۇكتەگەن مىندەتتەردى اتقارا الا ما؟

–مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ ماجىلىسكە ءاليحان سمايىلوۆتىڭ كانديداتۋراسىن ۇسىندى. ءماجىلىس ءبىر اۋىزدان قولدادى. بۇل جەردەگى ەڭ نەگىزگى ماسەلەسە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ۇكىمەت ۋاقىتىندا ورىنداپ وتىرۋى كەرەك. ق.توقايەۆ قازاقستان ەكونوميكاسىن وليگارحتاردىڭ قولىنان الۋ ءۇشىن، سونىمەن بىرگە ەلدەگى الەۋمەتتىك پروسەستەردىڭ ءبارىن ادىلەتتى پروسەسكە اينالدىرۋ ءۇشىن، مەملەكەتتىڭ اشىقتىعىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ناقتى-ناقتى تاپسىرمالار بەردى.

مەنىڭ ويىمشا، جاڭا ۇكىمەتتىڭ نەگىزگى ميسسياسى پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرمالارىن ساپالى ورىنداپ وتىرۋ. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە ۇكىمەتتىڭ پەرسونالدىق قۇرامى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن اقساتپايدى دەگەن ويدامىن. مينيسترلەر وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى اتقارا الماي جاتسا، پرەزيدەنتتىڭ ولاردى قىزمەتىنەن الىپ تاستاۋعا تولىق قۇقىعى بار. ءوز باسىم، بۇل ۇكىمەتتىڭ ءمانى دە، ماعىناسى دا وزگەشە بولادى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى، پرەزيدەنت نە ىستەۋ كەرەك، قالاي ىستەۋ كەرەك دەگەندى ءوزىنىڭ ۇندەۋىندە سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي ايتىپ بەردى. ارى قاراي ونى الىپ كەتۋ ۇكىمەتتىڭ موينىندا.

بۇل جەردەگى ەڭ نەگىزگى ماسەلە وليگارىحتاردىڭ ارانىن تىيۋ. سونىمەن بىرگە، ولاردى حالىققا قىزمەت ەتكىزۋ. ەكىنشى، كەدەيشىلىكتى جويۋ. اۋىل حالقىنىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيىن كوتەرۋ. ءۇشىنشى، جاستاردى جالاقىسى جوعارى جۇمىسپەن قامتۋ. ءتورتىنشى، ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى كۇشىن ايماقتاردى دامىتۋعا باعىتتاۋ. وسى ماسەلەلەر شەشىلسە، ەكونوميكا ادامعا قىزمەت ەتەدى دەگەن پرينسيپ ورنايدى.

–ءسىز شەكارلى ايماقتاردىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەسىن ۇنەمى كوتەرىپ جۇرەسىز. جاڭا ۇكىمەت الان-اشىق قالعان شەكاراداعى اۋىل-اۋدانداردىڭ تاعدىرىنا ارالاسا ما؟ شەكارالى اۋدانداردان حالىق سانىنىڭ كەمۋىنەن باسقا تاعى قانداي تۇيتكىل بار؟  

–وتىز جىل بويى ءبىز مەملەكەتتىڭ قارجىسىن ءىرى مەگاپوليستەردى دامىتۋعا سالىپ كەلدىك. اسىرەسە، استانا سالۋعا كەتتى. سودان كەيىن حالىققا قاجەتى جوق شارالاردى وتكىزۋگە باعىتتادىق. ماسەلەن، ەكسپو-نى ايتۋعا بولادى. ودان قازاقستان حالقىنا، ناقتى ادامعا ەشقانداي ماتەريالدىق پايدا كەلگەن جوق. قازاقستاننىڭ اۋىل ايماقتارىندا، اسىرەسە شەكارالى ايماقتاردا ۇلكەن ماسەلە بار. سىزگە ءبىر عانا مىسال ايتايىن، شىعىس قازاقستان وبلىسىرنىڭ كۇرشىم، كاتونقاراعاي، تارباعاتاي اۋداندارىنان تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى 25 جىلدا حالىقتىڭ 55 پايىزى كوشىپ كەتكەن. شەكارالى ايماق كۇن سايىن بوساپ بارادى. بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە ۇلكەن قاتەر. كوشكەن جۇرتتان «تۋعان جەرىڭدى تاستاپ قايدا باراسىڭ؟» دەپ سۇرادىق. ولاردىڭ ايتاتىن ءۋاجى ورىندى. اۋداندار جابىلىپ قالعان. جابىلعان اۋدانداردى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك. مىسالى، كاتونقاراعاي، مارقاكول، تارباعاتاي اۋداندارىن قايتادان قالپىنا كەلتىرسەك، كوشكەن اۋىلعا ەل قونار ەدى. اۋدان قالپىنا كەلسە، حالىق اۋىلىنا كوشۋگە دايىن. مۇنى ءبىر دەڭىز. ەكىنشى، شەكارالى اۋدانداردا ينتەرنەت اتىمەن جوق. ۇيالى تەلەفونىڭىزدان قىتايدىڭ جەلىسى ۇستاپ تۇرادى. ينفراقۇرىلىم، ياعني جول مۇلدەم جاسالماعان. كەڭەس وداعى قالاي تارادى، سول كەزدەگى كۇيىندە جاتىر. پلاتينا دا جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان شىعىستا بۇرىنعى اۋدانداردى قايتادان قالپىنا كەلتىرە وتىرىپ ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشىپ بەرۋىمىز كەرەك.

مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ شەكارالى اۋدانداردان كوشىپ كەتكەن حالىق الماتى، استانا سياقتى ءىرى مەگاپوليستەردە ءجۇر. بۇل جاقتا ولارعا ەشكىم الەۋمەتتىك كەپىلدىك بەرمەيدى. قازاقستاننىڭ تەرريتورياسى ۇلكەن، حالقى از. ءبىز حالىقتى قازاقستان تەرريتورياسىنا بىردەي ورنالاستىرۋ ساياساتىن ۇستانۋىمىز كەرەك. مەملەكەت حالىققا شەكارالى ايماقتا تۇرۋىنا ستيمۋل جاساۋى قاجەت. ول ەكونوميكالىق، الەۋمەتتىك ستيمۋل. سوندا ەلدىڭ شەتى بوس بولمايدى، مەملەكەتتىڭ دە ۇيقىسى تىنىش بولار ەدى.

–قاندى قاڭتار وقيعاسى مەملەكەتكە اۋىر سوققى، حالىققا ۇلكەن ساباق بولدى... ءوزىڭىز بىلەسىز، بۇعان ارانداتۋشىلار ارالاستى. ايتپەسە، قاراپايىم حالىق ءوز قالاسىن ءوزى قيراتا ما؟ وسىدان كەيىن قولعا تۇسكەن ون مىڭ ادام تۇگەل تەررور بولىپ ايىپتالىپ، ءبارى جاۋاپقا تارتىلىپ، سوتتالا ما؟ قىرعىزستاننىڭ ءبىر كومپوزيتور-انشىسى ۇستالىپ، قىلمىسىن مويىنداپ ەدى. قىرعىزدار جىبەرگەن نوتادان كەيىن اقتالىپ، ەلىنە ۇشىپ كەتتى. وسىنىڭ ءوزى تەرگەۋ ىسىنەن كوڭىلگە كوپ كۇدىك ۇيالاتاتىن سياقتى.

–ءبىز قاڭتار وقيعاسىنان ۇلكەن ساباق الۋىمىز كەرەك. ول قانداي ساباق؟ قاڭتار وقيعاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىلىگىن، تورريتوريالىق تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋدىڭ وڭاي ەمەس ەكەنىن كورسەتتى. ياعني ءبىر عانا شالىس قادام جاساساق، مەملەكەتتىلىكتەن ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن ەكەنىن سەزىندىك. 5-قاڭتاردان 6-قاڭتارعا قاراعان ءتۇنى قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقايەۆ «مەن اقوردادان ەشقايدا كەتپەيمىن، حالقىممەن بىرگەمىن» دەپ مالىمدەمە جاساماعاندا، وندا ەلىمىزدە حاۋس ورناپ كەتۋى مۇمكىن ەدى.

جاپپاي تارتىپسىزدىك، ياعني تەررورلىق وقيعاعا كەلەتىن بولساق، اۋەلى ميتينگىلەردىڭ ءبارى بەيبىت بولدى. ناقتى تالاپ قويىلدى، الەۋمەتتىك ماسەلەلەر كوتەرىلدى. ءبىراق سول بەيبىت نارازىلىقتى ءارتۇرلى ءىرى وليگاريحيكالىق توپتارمەن بىرگە سىرتتان كەلگەن تەرروريستەر مەن ەلدىڭ ىشىندەگى باسبۇزارلار پايدالانىپ كەتتى. سوندىقتان ميتينگىلەر جاپپاي تارتىپسىزدىككە، تەرروريزمگە، ەكسترەميزمگە ۇلاستى. بۇل ماسەلەلەردى زەرتتەپ، زەردەلەدىك. قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى ازاماتتاردى تەرگەگەن كەزدە، بىرىنشىدەن، وتە سالقىن قاندىلىقپەن قاراۋى كەرەك. ەكىنشىدەن، ادىلەتتىلىك كەرەك. مەملەكەتتىلىككە قارسى وق اتقان، مەملەكەتتىك عيماراتتارعا قارسى قارۋمەن وق اتقان ازاماتتارعا زاڭنىڭ ەڭ قاتال باپتارىمەن جاۋاپقا تارتۋ كەرەك. ەگەر ءبىز مەملەكەت بولىپ قالامىز دەسەك، زاڭعا باعىنۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. زاڭ قاتال. ءبىراق زاڭنىڭ اتى زاڭ. تەرروريستەرمەن ەكسترەميستەرگە قارسى كۇرەس جۇرگىزە وتىرىپ، ءبىز ولاردىڭ ىشىنەن توناۋشىلاردى، ارانداتۋشىلاردى، ۇرى-قارىنى، سوسىن بەيبىت ميتينگىگە شىققان ازاماتتاردىڭ اراجىگىن اشىپ الۋىمىز كەرەك. كەيبىر ازاماتتار بەيبىت ميتينگىگە شىقتى، ولار وزدەرىنىڭ ويىن ءبىلدىرىپ، تالاپ-تىلەكتەرىن قويعىسى كەلدى. ولاردى دا ەلىكتىرىپ، ارانداتىپ كەتكەن بولۋى مۇمكىن. وسى جاعىنىڭ دا اراجىگىن اشىپ العان ءجون. ياعني مەملەكەتتىلىككە قارسى قارۋلى شابۋىل جامساعان ازاماتتار زاڭ الدىندا قاتال جاۋاپ بەرۋى كەرەك. بەيبىت ميتينگىگە شىققان ازاماتتار اكىمشىلىك جازاعا تارتىلۋى مۇمكىن، ءبىراق قىلمىستىق جازا قولدانۋعا بولمايدى.

ءدال ءقازىر بىزگە كەرەگى ەلدى ۇيىستىرۋ، حالىقتى بىرىكتىرۋ. ول ءۇشىن قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسقان ازاماتتارعا ءادىل جازا تاعايىندالۋى كەرەك. مەنىڭ ويىمشا، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ الدىندا كەشەندى جانە جان-جاقتى، تەرەڭ زەرتتەۋ، زەردەلەۋ جۇمىستارى تۇر.

  

–مۇنداي جاعدايدا حالىقتى سابىرعا شاقىرىپ، تاۋەلسىزدىكتى قورعاپ قالۋ ءاربىر ازاماتتىڭ پارىزى. دەگەنمەن، حالىق شىنايى كىنالىنى بىلگىسى كەلەدى. الەمجەلىدەگى جۇرت بەيبىت ميتينگىنىڭ شىرقىن بۇزعان، شەتەلدەن تەرروريستەردىڭ كىرۋىنە رۇقسات بەرگەن ءبىرىنشى بۇلىكشىنىڭ ءاتى-جونىن جۋىق ارادا بىلە الا ما؟

–پرەزيدەنت ق.توقايەۆ تەررورلىق شابۋىلدىڭ ەڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن اتادى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى، ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ىشىندە استىرتىن جۇمىستار جاسالعان. ونى جالعىز ۇقك-نىڭ باسشىلىعى جاساي المايدى. ەكسترەميستەر قازاقستانعا قالاي كىردى؟ ولار الماتىنىڭ اينالاسىندا قالاي كوزگە تۇسپەي ءجۇردى؟ مىنە، وسىنداي سۇراقتار كوپ. سوندىقتان، مەنىڭشە ۇقك مەن كەيبىر وليگارح توپتاردىڭ بىرلەسىپ كەتۋ ىقتيمالدىعى جوعارى. ياعني بۇل قاڭتار وقتيعاسىنا سول وليگارح توپتاردىڭ قاتىسى بار ما، جوق پا؟ ءبىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگان قىزمەتكەرلەرىنە سونى انىقتاۋ كەرەك. ويتكەنى ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز ءۇشىن، تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇراقتىلىعىنا كىمدەر شابۋىل جاسادى، قازاقستاننىڭ تەرريتوريالى تۇتاستىعىنا كىم ورەسكەل قاستاندىق جاسادى دەگەن سۇراقتار جاۋاپسىز قالماۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە ولار مۇنداي شابۋىلعا قالاي باردى، قىلمىستى جاساۋعا كىم جاعداي جاساپ بەردى دەگەن سۇراققا اشىق جاۋاپ بولۋى كەرەك.

قىسقارتىپ ايتقاندا، تەرگەۋ جۇمىستارى جالعىز ۇقك-مەن شەكتەلىپ قالماۋى كەرەك. سولارمەن بىرىككەن، اۋىز جالاسقان، استىرتىن جۇمىس جاساعان توپتاردىڭ، ونىڭ ىشىندە وليگارح توپتاردىڭ ءىس-قيمىلىنا قۇقىقتىق تۇرعىدان مىندەتتى تۇردە باعا بەرىلۋ قاجەت.

 

–پرەزيدەنت بۇل وقيعادان كوپتەگەن تۇيتكىلدەردى اتاپ ايتتى... الايدا حالىقتىڭ كوكەيىندە ءبىر سۇراق قالىپ قويعانداي. ياعني، ءبىزدىڭ اسكەري جانە قورعانىس سالامىزدىڭ ءالسىز ەكەندىگى كورىنىپ قالدى. ءسىز كۇشتىك قۇرىلىمداردان ناقتى قانداي كەمشىلىكتەردى بايقادىڭىز؟   

–مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى، تەرريتوريالىق تۇتاستىعى، ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاندار عانا جاۋاپ بەرە المايدى. وعان حالىق، بيلىك، مەملەكەتتىك ورگان – وسى ۇشتىك بىرگە جاۋاپ بەرەدى. وسى تۇستا ءبىزدىڭ ازاماتتاردىڭ وزدەرىنە دە ءجۇرىپ-تۇرۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. ەڭ ءبىرىنشى، الەۋمەتتىك جەلىدە ءاربىر ازاماتتىڭ ءوزىن ءوزى ۇستاۋ مادەنيەتى بولۋى كەرەك. ياعني ءبىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا، مەملەكەتتىلىككە زيان كەلەتىن قادامدارعا بارماۋعا، ءوزارا ءتوزىمدى، سابىرلى بولۋعا اركىم ءوزىن ءوزى دايىنداۋى كەرەك. ءبىر بىرىمىزبەن بەت جىرتىسىپ، جەكە باسىمىزعا تيمەۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. ەكىنشى، قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ اراسىنداعى قاراپايىم پوليسەي، قاراپايىم جاۋىنگەر – ءبىزدىڭ قورعاۋشىمىز، باۋىرىمىز، بالامىز. ولار قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ تىنىش ۇيقىسىن كۇزەتكەن قورعاۋشىمىز ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون. ولارعا سىيلاستىقپەن قاراپ، ار-وجدانىنا تيمەۋ، قىزمەتىنە كەدەرگى جاساماي قولداۋ كورسمەتۋ – ءارقايسىمىزدىڭ پارىزىمىز بولۋ كەرەك. سوندىقتان پرەزيدەنت ق.توقايەۆ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا رەفورما جاساۋ كەرەك دەگەندى وتە دۇرىس ايتىپ وتىر.

قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا پروبلەما وتە كوپ. ماسەلەن، ءبىرىنشى دەپ ايتايىن، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى قىزمەتكەرلەر قازىرگى زامانعا ساي اسكەري تەحنيكالاردى يگەرۋ كەرەك. ەكىنشى، ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىن قامتاماسىز ەتۋ. مىنە، وسىنداي تۇيىندەردى ۋاقىت وتكىزبەي شەشكەن دۇرىس. ول ءۇشىن حالىقتىڭ ءوزى قۇقىق قورعاۋ ورگان قىزمەتكەرلەرىنە دەگەن سەنىمى، قۇرمەتى بولعان دۇرىس. كوزقاراسىمىزدى وزگەرتپەي ەشنارسە بولمايدى. قاڭتار وقيعاسى ءبىر جاعىنان بىزگە سونى دا ۇقتىردى. تاعى ءبىر ۇلكەن دۇنيە بار. ول – ۇلتتىق بىرلىك. ۇلتتىق بىرلىك بولماسا، الاۋىز بولساق، حالىق ءبىر بىرىنە قاتىگەز بولسا، ءسوز اگرەسسياسىن تىيماسا، مەملەكەت بولا المايمىز. مەملەكەتتىلىككە سىزات تۇسىرەتىن كەرى مىنەزدەر – ادامداردىڭ ءوزارا تۇسىنىسپەۋشىلىگى، ءبىر ءبىرىنىڭ پىكىرىنە قۇرمەتپەن قاراماۋى، ءبىر بىرىنە توزبەۋى. قىسقاسى، ىنتىماق پەن بىرلىك مەملەكەتتىڭ قۇندىلىعى بولۋ كەرەك.

 

سۇحباتتاسقان: جاراس كەمەلجان، Alash.press
بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟