ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

دۇنيە-عۇمىر كۇندە قۇبىلعان، نەشە ءتۇرلى زامان. قازاق جۇرت بولىپ قاتاردان قالمايتىن بولسا، وقۋ، ونەر جولىنا ءتۇسۋ ماقسات

15 مامىر 2024 271

الدىمىزدا وسى قىس پەتەربوردا مۇعالىمدەردىڭ باس قوسۋى - سيەزى بولادى. بۇل سيەزدىڭ باسىندا نەشە بىلگىش عىلىمدى پروفەسسورلار بولادى. ورىس پاتشالىعىنىڭ جان-جاعىنان جيىلعان مۇعالىمدەرىنە پەتەربور بىلگىشتەرى نەشە ءتۇرلى وقۋ جولىنان ۇلگى كورسەتىپ، ءبىلىم جولىن اشىپ، ساباق بەرەدى.

پەتەربورداعى وقۋ قازىناسىن، بەلگىسىن جيعان مۋزەيلەردى جيىلعان مۇعالىمدەردى ارالاتىپ، نە اسپاپ، قاي جەردە وقۋ وقىتقاندا كەرەگىن كورسەتىپ بەرەدى. وقۋدى جاقسىلاپ وقىتاتىن جاپون، امەريكا، نورۆەگيا سياقتى جۇرتتاردىڭ قالاي بالا وقىتىپ وتىرعان ۇلگىسىن جيىلعان مۇعالىمدەرگە كورسەتەدى. 

تالاپكەر، ورىس ءتىلىن بىلەتىن ءبىزدىڭ قازاق ءمۇعالىمى بۇل سيەزگە بارماسا بولمايدى. ءبىزدىڭ قازاق بالاسىن وقىتاتىن مۇعالىمگە وسى سيەزگە بارىپ جول، ورنەك، ۇلگى-ونەر ۇيرەتۋ ماقسات. ءبىزدىڭ سورلى قازاقتىڭ ءمۇعالىمى ناشار، كەدەي. بۇل پەتەربور سيەزىنە بارىپ قايتۋ، الىس-جاقىن جولىنا قاراي 250-400 سوم بولادى. بۇل اقشانى شىعاراتىن قازاقتا ءمۇعالىم بار ما؟ بۇل شىعىن قالتاسىنان تابىلاتىن قازاقتا ءمۇعالىم بولا ما؟

اتادان كەلە جاتقان مۇرا دەپ ءۇي جيىپ، اياق-تاباق جيىپ، بىرەۋ تۇيە، بىرەۋ ات، بىرەۋ قوي، بىرەۋ قوزى، بىرەۋ لاق بەرىپ، بىرەۋ اياق، بىرەۋ تاباق بەرىپ، اتا بالاسى جاقسىعا اس بەرەتىن قازاق ءراسىمى.

دۇنيە-عۇمىر كۇندە قۇبىلعان، نەشە ءتۇرلى زامان. قازاق جۇرت بولىپ قاتاردان قالمايتىن بولسا، وقۋ، ونەر جولىنا ءتۇسۋ ماقسات. ورىس جۇرتىنىڭ جاقسى ماقالاسى بار: "جۇرتتان جيعان ءجىپ-جالاڭاشقا كويلەك" دەگەن.

حالىق بولىپ، كوپ-از دەمەي قازىنا جيىپ، تالاپكەر قازاق بالاسىن وقىتاتىن مۇعالىمدەردى پەتەربور سيەزىنە جىبەرۋ ۇلكەن ماقسات.

ەۋروپادا مۇنداي جۇرت قىزمەتىنە پۇلدى قازىناسىن ءوز جۇرتى ءۇشىن ۇستايتىن باي ادامدار بەرەدى. وسىنداي حالىق پايداسىنا قۇربان قىلاتىن - اقشانى جۇرتقا جاڭاراققا شاشۋدى شىعارعان جۇرتتىڭ ناداندىق - كەمشىلىك بەلگىسى. وسى سيەزگە باراتىن ءمۇعالىم شىعىنى - اقشانى باي تالاپكەر جىگىتتەر بەرە الماسا، بۇل ءبىزدىڭ قازاققا ءبىر ۇپاي، جوققا نە شارا. ءبىراق بۇل اقشانى قارا شىعىن قىلىپ كەدەيگە شاشىپ شاشىلۋ كەرەك ەمەس.

وسى مۇعالىمدەردى پەتەربور سيەزىنە جىبەرەتىن اقشا قازاقتان تابىلماسا، مىنە جۇرتتان قالعاننىڭ بەلگىسى.

ءبىر جىلدا ءبىزدىڭ ون وبلىس قازاقتان قاجىعا 2500 (ەكى مىڭ بەس ءجۇز) كىسى بارادى. وسى قاجىلار كىسى باسى 500 سوم اقشا ۇستاسا، وسى 500ء-دىڭ ون سومىن بالا وقىتۋ جولىنا دەپ قۇدايى بەرسە، وسى ون سومنان ءبىر جىلدا 25 مىڭ سوم وقۋ ءۇشىن قىزانى جيىلار ەدى.

قاجىلار بۇل قۇدايىنى نە بەرە قويسىن، بۇل ءبىر شولدەپ ءجۇرىپ سارقىراعان بۇلاق كورگەن ءتۇس قوي!

ءۇمىتسىز شايتان، وسى سيەزگە باراتىن مۇعالىمگە اقشاسى تابىلا قالسا، جاقىنىم، تانىسىم، قۇدا-تامىرىم دەمەي، حالىققا ءماشھۇر ءمۇعالىمدى سيەزگە جىبەرۋ ماقسات.

مىنە الدىمىزدا ءتامام قازاقتىڭ قالاسىندا الىم سالاتىن، داۋ-جانجال بىتىرەتىن جيىلىس. وسى باس قوسىلىپ تۇرعاندا وسى ءسوزدى قولعا الماسىن با. سىزدەر، وقۋشىلار قازىنا جيعاندا، ءبىز مۇندا حالىققا، ءماشھۇر جۇرتقا قىزمەت قىلاتىن مۇعالىمدەردى شىراق الىپ ىزدەمەس ءبىز بە؟!

قينالىپ تاپقان اقىلدى، تولعاتىپ سوزگە اۋداردىم. ەندى بۇل ءسوزدى ءىس قىلماق، وقۋشى جۇرتىم، قازاق ءوز موينىندا!

قىر بالاسى.

"مۇعالىمدەر جيىلىسى" ماقالاسىنان

"قازاق" گازەتى، 1913 جىل، №40. ورىنبور.

دەرەككوز: بوكەيحان ءا. شىعارمالارى. VIII توم.-استانا، 2018

Alash.kz ۇلتتىق پورتالى

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟