ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

«بىزگە موڭعول دەگەن اتتان قاشۋدىڭ كەرەگى جوق». «جوشى حان» جايلى رومانىنىڭ تۇڭعىش توليەسى ۇلاربەك دالەيۇلىمەن سىر-سۇحبات

08 مامىر 2024 2417

ۇلت جادناماسىنىڭ جوعىن تۇگەندەپ، الاقاۋدان، انداعاي قالعان رۋحانيات اتىرابىن بايىتۋعا ايرىقشا ۇلەس قوسقان قازاقتىڭ قالامگەرى، كوشەلى جازۋشى ۇلاربەك دالەي ۇلىنىڭ «جوشى حان» رومانى جارىق كوردى. بىزگە ايقىنى، ۇلاربەك دالەي ۇلى – جانكەشتى جازارمان، كەڭتىنىستى تانىمگەر. جازۋ جولىندا تىڭ سۇرلەۋ، سونى سوقپاققا تۇسۋدەن تارتىنبايدى. ىزدەنىسى مەن قالامگەرلىك قۋاتى دا بولدىرۋدان ادا، دەمىگۋدەن تىس. ءاربىر ءسوزىن ەسەپپەن جۇمسايتىن، ءاربىر دەرەك-دايەگىن ورنىمەن قولداناتىن جازۋشىنىڭ «جوشى حان» رومانى دا كوركەمدىگىمەن، ايقىندىعىمەن، قيسىندىعىمەن قۇندى، ۇلت ساناسىنا قۇنار توگۋىمەن باعالى. ءبىز، وسى ورايدا، ماڭگىلىك ماقتانىشىمىز «جوشى حان» جايلى رومان جازعان تالانتتى توليە، ەجەتتەس قالامگەرمەن تىلدەسىپ، شىعارماشىلىق دالانىنىڭ ايرىقشالىقتارىنا ءۇڭىلىپ كوردىك.


- ارمىسىز، ۇلاربەك اعا؟ ۇلت رۋحانياتىنىڭ شاڭىراعىنا جاڭا تانىمدا ۋىق شانشىعان «جوشى حان» رومانىنىڭ قۇنارى مول بولسىن! تاريحي-بايان، دەرەكتى-كوركەمدىك ساناتتىڭ جولى اشىق بولسىن دەپ تىلەيمىز! كەرتىگى كەتكەن، تاريحي تانىمدى تاپسىرلەۋدە ەسەسىن جىبەرگەن ۇلتتىڭ پەرزەنتى ەسەبىندە مۇنداي باعداردا قالام تەربەۋ ويى قاشان تۋدى؟ قانداي ماقسات-مۇددەمەن بۇل اسىل بورىشتى ەنشىلەدىڭىز؟

– راحمەت! بالا كەزىمنەن، كىتاپقا ۇڭىلۋگە جاراعان شاعىمنان-اق تاريحي ادەبيەتتەردى قۇنىعا وقىدىم. وتە كىتاپقۇمار ەدىم. كىتاپ قۇشاقتاپ توسەك استىنا، ءۇيدىڭ شاتىرىنا تىعىلىپ الىپ، قۇنىعا وقيتىنمىن. كەيىنىرەك، شىنايى تاريحي دەرەكتەر ارقىلى وتكەن زامان شىندىعىنا كوزىم جەتكەن كەزدە، وزەگىمدى وكىنىش كەرنەيتىن. سونشاما بەرىلىپ، قىزىعىپ، ءتىپتى، كەي تاراۋلارىن جاتتاپ وسكەن سول دۇنيەلەردىڭ كوپ جەرى ۇلى تاريح الدىندا بۇرمالانىپ جازىلعانىن ءبىلىپ وكىنەسىڭ. «زامان قىسىمى، كوممۋنيست قىزىلداردىڭ ادەيى جاساعان لاس ساياساتى» دەسەك تە، سول بوستىقتى تولتىرۋعا ۇمتىلاسىڭ. «جوشى حان» تاريحي رومانىن جازۋ ماقساتى ءاۋ، باستا وسىلاي كەلگەن. باسقا دا سەبەپتەر كوپ، ايتا بەرسەم.

بۇعان دەيىن پايدالانعان دەرەك ىزدەرىن ايتىپ كەلدىم. ال، كوركەم شىعارمالار جايىنا كەلسەك، بالا كۇنىمدە جاپون جازۋشىلارىنىڭ، وزگە دە الەمدىك ادەبيەتتە شىڭعىس اۋلەتى جايلى جازىلعان رومانداردى جاستانىپ وقىدىم. كەيىنىرەك، جازۋشى، تاريحشى تۇرسىنحان زاكەن ۇلىنىڭ شىڭعىس قاعان زامانىن سۋرەتتەگەن «كوكبورىلەردىڭ كوز جاسى» دەگەن تاماشا رومانى قازاق وقىرماندارىنا كەڭ تارالدى. مىنە، وسىنداي تاريحي شىعارمالاردىڭ اسەرى بولدى.

ودان كەيىن مەنى قاتتى تولعاندىرعانى – جوشى حان توڭىرەگىندەگى وسەك-اياڭ. ءتىپتى، ونىڭ ءولىمىن اكەسىنەن كورەتىن تاريحشىلار بار.  مىنە، وسىنداي جۇمباق تا قىزىقتى اڭگىمەلەر مەنىڭ جوشى حان ومىرىنە تەرەڭ ۇڭىلۋىمە تۇرتكى بولدى. سابەتتىك وتىرىك تاريحتى وقىپ، قاراداي الاسۇراتىنمىن. «بىزگە سونشا نە بولدى؟ سونشاما نامىسسىز بولدىق پا؟ ءوز تاريحىمىزدى نەگە ءوزىمىز ىزدەپ جازباي، وزگەلەر سىزىپ بەرگەن شاتپاقتى مالتاي بەرەمىز؟» دەگەن وي مازامدى الدى. ۇلى بابالار رۋحى جىگەرىمدى جانىدى، رۋحىمدى قامشىلادى. سونىمەن تاۋەكەل ەتىپ جازۋعا وتىردىم. روماندى جازۋ ءۇشىن سول تاقىرىپتى جاقسىلاپ مەڭگەرۋىڭ، داڭقتى داۋىرلەر ايشىعىن جانىڭمەن ءتۇيسىنۋىڭ كەرەك. العاش كىرىسكەن ساتىمنەن روماندى جازۋعا وتىرعانعا دەيىن ءتورت جىل بويى تىنباي ىزدەنىپ، مول دەرەكتەر بازاسىن جاساپ الدىم.

- شىعارمادا قانداي ەڭبەكتەردى باسشىلىققا الدىڭىز؟ قانداي تاريحي تۋىندىلار ءسىزدىڭ تانىمىڭىزدى ساۋلەلەندىردى؟

– رومان جەلىسىنە ارقاۋ بولار وقيعالار تىزبەگى كوپ كىتاپتان تابىلادى. ماسەلە – ەڭ ءتۇيىندى تۇستارىنا باسا نازار اۋدارۋدا. ەڭ قاجەتتى دەگەن ون بەس اۆتوردىڭ ىشىنەن راشيد ءاد-ديننىڭ «جاميع ات-تاۋريح» بەس تومدىعى مەن مۇحتار ءماعاۋيننىڭ «شىڭعىس حان جانە ونىڭ زامانى» اتتى دەرەكتى تاريحي حيكايالار تومدىعىندا نەگىزدەلگەن زەرتتەۋلەر ءىزىن ارقاۋ ەتۋگە بەكىندىم. سونشاما جيناعان ماتەريالدار ىشىنەن ساناما ساۋلە قۇيىپ، كۇش سىيلاعانى وسى ەكى ەڭبەك.

     بۇرمالانعان تاريحي جازبالار دا وتە كوپ كەزدەسەدى. سونىڭ باسىندا الەم جازارماندارىن، تاريحشىلارىن شاتاستىرعان «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» دەگەن تەگى كۇماندى كىتاپ تۇر. ونىڭ ءتۇپنۇسقاسى جوق. بۇل جەردە مىنا ماسەلەگە باسا قاراۋ كەرەك – اتالعان قۇپيا شەجىرەنىڭ اۋەلگى اتاۋى ولاي ەمەس. انىعى – «يۋان پاتشالىعىنىڭ قۇپيا تاريحى» بولاتىن. يۋان پاتشالىعى دەگەن شىڭعىس قاعاننان ءبىراز كەيىن قىتايدا قۇبىلاي قۇرعان وتىرىقشى مەملەكەت قوي. كوشپەندىلەردى قورعان ىشىنە تىعىلعان قىتايلارعا جىعىپ بەرگەن قۇبىلايدىڭ مەملەكەتى. جوعارىدا ايتقان قۇپيا شەجىرەنى جازعان سول قۇبىلاي ۇرپاقتارى. ولاردىڭ جوشىعا نەگە سونشا وشىگەتىنى تاريحتان بەلگىلى. اعايىندى ەكى اۋلەت اراسىندا بىتىسپەس كەك، ءتۇبى كورىنبەس سوعىس كوپ زامانعا دەيىن تولاستامادى. سوندىقتان «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» دەپ اتالعان، بەرىدە جازىلعان سەنىمسىز كىتاپقا نەگىزدەلىپ تاريح جازاتىندارمەن ءوز باسىم كەلىسە المايمىن.

     شىڭعىس اۋلەتى مەن جوشى حان توڭىرەگىندەگى الىپ-قاشپا جەلدىرمە اياڭدارعا تاريحي فاكتىلەرمەن تۇساۋ سالعان اۆتور مۇحتار ماعاۋين. ول كىسى دە راشيد اد-دين دەرەكتەرىن باستى نازارعا الادى.

- ماعاۋين ءوزىنىڭ «الاساپىرانىن» جازاردا كوركەمدىك تانىمىن كوڭىلىمەن كەستەلەۋ ءۇشىن وراز-مۇحاممەد بابامىزدىڭ ىزىمەن ساپارلاپ، تۋىندىعا تىرەۋ بولار ولكە-ايماقتاردى تەگىس باجايلاپ قايتادى؟ ءسىزدىڭ دە رومان جولىندا «جولعا شىققان» كەزىڭىز بولدى ما؟ قاي مەكەندەرگە ات باسىن ارنايى بۇردىڭىز؟

– ارينە، شىنايى، تارتىمدى تاريحي دۇنيە جازۋ ءۇشىن دەرەكتەر بازاسىن جيناۋ عانا جەتكىلىكسىز. سول زامان ەتنوگرافياسىن، حالىقتاردىڭ ءومىر داعدىسىن، اسكەري قۇرىلىمىن دا مىقتاپ مەڭگەرۋ كەرەك. ودان كەيىن، سول وقيعالار وتكەن ەل مەن جەردى كوزبەن كورىپ، اۋاسىن جۇتىپ، سۋىن ءىشۋ كەرەك.

وسى ماقساتتا الدىمەن، جوشى حان ءجۇرىپ وتكەن سىر بويىنداعى قالالاردىڭ ورنىن، وتىراردى، ودان كەيىن وزبەكستانداعى بۇحارا، سامارقاند قالالارىن، امۋ-جەيحۇن الابىن دەرلىكتەي ارالاپ شىقتىم. رومان تەزيسى دايىن بولعان سوڭ موڭعولياعا ساپار شەكتىم. ۇشاق، پويىز ەمەس، «جەر ءقادىرىن سەزىنەيىن» دەپ تەك قانا تاكسيمەن ءجۇردىم. تۇستىك ياكۋتيا شەگى، سول داۋىردە بارعۇجىن-توقىم اتالعان سەلەنگى دارياسىنىڭ شىعىس تەرىستىگى مەن سەلەنگى بويىن، ورحۇنسۋدى قۇلداي وتۇكەن دالاسىنا سوعىپ، بىلگە، كۇلتەگىن ماڭگىتاسىنا ءتاۋ ەتتىم. ودان ورلەي توعرىل حان وردا تىككەن تولى (تۋلا) وزەنى بويىن ەندەي كەزىپ، حان كەنتايدىڭ باۋرايىن شارلادىم. شىڭعىس ورداسى شاڭىراق كوتەرگەن، جوشى ومىرگە كەلدى-اۋ دەگەن جەرلەردى جوبالاپ بولسا دا ارالادىم. ونى كۇن بويىنا سوزىلعان ۇيقىسىز ساپار.

ءبىر ادەتىم بار – تاريحي جەرلەرگە ساپار شەككەندە ءار مەكەننەن بىرەر ءتۇيىر تاس، توپىراق، جۋسان، ارشا الا جۇرەمىن. وتۇكەنگە ساپارىمدا سەلەنگى، ورحۇن، تولى داريالارىنان ارنايى سۋ قۇيىپ العانمىن. ۇيگە اكەلىپ قاتىرىپ قويدىم دا، روماندى جازۋ بارىسىندا سول سۋلاردان ۇرتتاپ قويىپ، تاسى مەن توپىراعىن سيپاپ، جۋسانى مەن ارشاسىن يىسكەپ، وزگەشە ءبىر كۇشپەن كىرىستىم.

مىنە، ۇلى حاندار ءارۋاعى، داڭقتى داۋىرلەر رۋحى دەگەن سول ەكەن! سولار مەنى جەلەپ-جەبەدى.

- جوشى حان باسقارعان ۇلى داۋلەتتەن ىرگە جايىپ شىققان جۇمھىريەت – قازاق ەلى. قازاق ەلىنىڭ قالىپتاسۋىندا، ۇلت بولىپ ۇيىسۋىندا جوشى حاننىڭ قانشالىقتى ۇلەسى بار؟

– جالپىلاي ايتقاندا، جوشى حاننىڭ عۇمىرى قىسقا بولدى. 1223 جىلى كوكتەمدە قازىرگى قازاق جەرىندەگى قۇلانباسىدا وتكەن ۇلى قۇرىلتايدا شىڭعىس قاعان تۇڭعىش ۇلىنا ءوزى يەلىك ەتىپ وتىرعان قارا شاڭىراعىنان دا ۇلكەن قىپشاق دالاسىن ەنشىگە بەردى. بۇل دەگەن ەشكىم كۇتپەگەن ۇلى سىيلىق! قاعاننىڭ جوشىنى بولاشاق تاق مۇراگەرى رەتىندە دايىنداعانى انىق. بۇل جايلى مۇحتار ماعاۋين تاماشا دالەلدەر كەلتىرەدى. ءبىز سونى قابىلداۋىمىز كەرەك.

ال، 1221 جىلى كوكتەمدە ۇرگەنىش تۇبىندە ءىنىسى شاعاتايمەن اراسىندا تۋىنداعان رەنىشتەن كەيىن جوشى حان قىپشاق دالاسىنا، ۇلىتاۋعا كەلىپ ورنىقتى. بۇل ساپارى دا قاعان اكەنىڭ رۇقساتىمەن، ەكەۋارا كەلىسىممەن بولدى دەپ ويلايمىن. كەلە سالىپ بوسقا قاراپ جاتپادى. شىعىس ەلدەرىمەن بولعان ۇزاق قايشىلىقتان كەيىن حورەزم بيلەۋشىسى مۇحاممەد الا اد-دين سۇلتان مۇلدە جاۋىپ تاستاعان جىبەك جولىن قايتا اشتى. ءداشتى-قىپشاق دالاسىنا «ۇلى جاساق زاڭى» نەگىزىندە جاڭا جارعىلار بەلگىلەپ، سوعىستان قاجىعان تۇستىك شاھارلار جۇرتىن سالىقتان بوساتتى. ساۋدا جولدارىنا قاتاڭ كۇزەتتەر قويىپ، ساۋداگەرلەرگە ەرەكشە جاعداي جاسادى. سونىمەن قاتار، اسكەر ءىسىن رەتكە سالىپ، قىپشاق دالاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تايپالارعا ەركىندىك بەردى. سونىڭ ارقاسىندا از ۋاقىتتا مال باسى قايتا ءوسىپ، ساۋدا، قولونەر ءىسى جىلدام دامىدى. ەل بەيبىت، تىنىش ءومىردىڭ راحاتىن كوردى.

تاعى ءبىر اتاپ ايتاتىن جايت – شىڭعىس قاعان جوشىعا باتىس جورىعىن جاساپ، ىرگە كەڭەيتۋ جايىن ەسكەرتسە دە، ول جاڭا شاپقىن جاساۋعا ونشا قىزىقپادى. باتىس پەن ورىس تاريحشىلارى وسى جايدى كولدەنەڭ تارتىپ، اكە مەن بالا اراسىنان ىلىك ىزدەيدى. ءبىراق، ءبارى اكەسىمەن كەلىسە وتىرىپ جۇرگىزگەن جاڭا ساياساتى بولاتىن. «ول قىپشاق دالاسىنا باۋىر باسىپ كەتتى» دەپ جازادى كونە تاريحشىلار. وسى سوزدەن-اق ونىڭ قانشالىقتى جاعىمدى تۇلعا بولعانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. ال ەندى ول حان بولدى ما دەگەن سۇراقتى تەرەڭدەي زەرتتەۋ كەرەك. كەيىنگى زاماندا، التىن وردا داۋىرىندە، ودان بەرى دە جوشى ەسىمىن قادىرلەپ، كوشپەندى جۇرت «جوشى حان» دەپ اسپەتتەدى.

كوزى تىرىسىندە جۇرتقا جايلى، جاساققا جاعىمدى، اكەسىنە تىرەۋ بولعانى ءسوزسىز. ونىڭ كەيىنگى جولىن ەكىنشى ۇلى، قاعان اتاسىنان ءبىر كەم ەمەس باتۋ جالعاستىردى...

- ءبىر جازباڭىزدا «باستى ۇستانىمىم – تاريحي شىندىقتان اينىماۋ، قاعان اكەگە بارابار تۋعان جوشى حاننىڭ بەكزات بولمىسىن، قايىرىمدى جۇرەگىن، پاراساتتى ەرلىگىن جىرلاۋعا بارىمدى سالدىم» دەيسىز. جوشى حاننىڭ ورلىگى جايلى از ايتىلمايدى. ءسىز قالامگەر-زەرتتەۋشى رەتىندە شىڭعىس حاننىڭ تۇلا بويى تۇڭعىشى جوشى حاننىڭ ينتەللەكتى، ستراتەگيالىق شىمىرلىعى جايلى قانداي پايىم ايتار ەدىڭىز؟

– جوشى حان ات جالىن تارتىپ مىنە سالا قاتەرلى دە اۋىر جورىقتارعا اتتاندى. اكەسىنىڭ ۇلى يمپەريا قۇرۋ ىسىندە ەڭ سەنىمدى، پاراساتتى قولقاناتى بولا ءبىلدى. سول زاماندا، قاعاناتتىڭ تەرىستىگىندە «اعاش ەلى» دەپ اتالاتىن، بايكول بويىن مەكەندەپ وتىرعان ۇلانعايىر ۇلىستار بولدى. نەگىزگىلەرى – ويرات، قورى تۇمات، بارعۇت، قىرعىزدار. 1207 جىلى 25 جاسىندا قاعان جارلىعىمەن سوندا اتتاندى دا، اسقان پاراساتىمەن ەشكىم كۇتپەگەن جەڭىستەرگە قول جەتكىزدى. جەڭىل وتكەن ۇرىس مايداندارىن ايتپاعاندا، تۇتاس تەرىستىكتى سوعىسسىز باعىندىرىپ كەلدى. قاعان الدىنا مەرەيى تاسىپ، ءوزى قول استىنا قاراتقان جەردى سول ساتتە-اق ەنشىگە الدى. سوداي كەيىن جوشى ومىرىندەگى ۇلى جورىقتار باستالدى دا كەتتى. بارىندە اكەسىنىڭ ەڭ سەنىمدى باتىرى ءارى وكىلى رەتىندە قالىڭ قولدىڭ الدىن باستادى. تاڭعۇتتى، قىتايدى ودان كەيىن سارتاۋىل-حورەزمدى شاۋىپ، ادام سەنبەس ەرلىكتەر جاسادى.

جوشى حان نەگىزىندە ىشكى الەمى قايشىلىققا تولى تۇلعا. سىرتتان تۇسكەن ءار ءتۇرلى قىسىمنان جانى ءجيى جارالانعان. ول جايىندا ءتىپتى، جوشىنى قارالاۋعا بەيىم تۇراتىن ەرتە زامانعى قاي دەرەكتى اشساڭىز دا، قاي تاريحشى جازسا دا اينالىپ وتە المايدى. «يۋان تاريحى» دا، ءجۋبايني باستاعان اراب-پارسى تاريحشىلارى دا جوشىنىڭ ەرەك بولمىسىن ءبىر سوزىندە بولسا دا ايتىپ كەتەدى. جوشى تۋمىسىنان قايىرىمدى، ىزگى جان بولعان. ەڭ باستى قاسيەتىنىڭ ءبىرى مەيىرىمدىلىگى ەدى. سونىڭ كەساپاتىن دا كوپ كوردى. ول مەيىرىم – ءوزىن باۋلىعان ءۇش انادان، وگەلىن اجە مەن بورتە-ەنەدەن، اكەسىنىڭ كەنجە قارىنداسى، اسقان باتىر تەمۋلۇننەن دارىدى. ول ءبىر زۇلمات، قاندى زامان ەدى. سەن قان توكپەسەڭ، ول توگەدى دەگەندەي. الايدا، جوشى سونشاما قايشىلىقتى قاتىگەز ورتادا ءوز تۇعىرىنان اينىعان جوق.

الاپات سوعىستاردا الدىمەن ەلشى جىبەرىپ، بەيبىت باعىندىرۋ ءتاسىلىن قولدانىپ وتىرعان. قاعان بەلگىلەگەن «قارسىلاسىپ، كونبەگەندەرگە تەك قانا ءولىم» زاڭىنان ءار ءتۇرلى تاسىلدەرمەن اينالىپ كەتىپ وتىردى. امالسىزدان قىرعىن مايدان اشقان كەزدەرىندە «مۇمكىندىگىنشە از ءولتىرۋ» جارلىعىن بەرىپ وتىرعان. ونىسى ءۇشىن جورىقتان شەتتەتىلگەن كەزدەرى بار.

قورىتىپ ايتقاندا، جوشى حان سىيلاۋ مەن جازالاۋ دا ەڭ ءادىل جولدى ۇستانعان وتە اقىلدى ادام بولعان. سول مىنەزى ارقىلى بارعان جۇرتىن بىردەن باۋراپ الىپ وتىردى.

- تاريحي زەردەمەن دولبارلاساق، مۇڭعۇلدار نەمەسە قياتتار ۇعىمى بىزگە قانشالىقتى جاقىن؟

– بىزگە موڭعول دەگەن اتتان قاشۋدىڭ كەرەگى جوق. ول بىزگە جات تا ەمەس. ەر تۇرىكتىڭ ءبىر بۇتاعى قيات تايپاسىنان تاراعان رۋلار مۇڭعۇل دەپ اتالعان. بەرىسى بىزبەن، ارىسى بارشا تۇرىك بالاسىمەن تۋىستاس، تامىرلاس. ونى ەشكىم ءبولىپ الا المايدى. بايكول، ەنيسەي بويىنداعى تۇرىك تايپالارىنىڭ اراسىنان دا سونداي اتاۋلار كەزدەسەدى. ول كەيىن يمپەريا اتاۋىنا اينالدى. شىنداپ كەلگەندە، ناعىز مۇڭعۇلدار – مىنا بىزدەرمىز، ياعني، قازىرگى قازاق اتاۋىن الىپ وتىرعان بايتاق جۇرت. بۇل اتاۋدى شىڭعىس قاعان ولگەن سوڭ 73 جىلدان كەيىن جازىلعان تاريحي كىتابىندا راشيد اد-دين «موعۇل» دەپ اتايدى، ونى ماعاۋين قۋاتتايدى. موعۇل دەسەك تە، موڭعول دەسەك تە، ءبىز ونى قابىلداۋعا ءتىسپىز. قان جاعىنان بولسىن، ءومىر سالتى، تۇرمىس داعدىسى جاعىنان بولسىن، شىڭعىس قاعان تۇرىك بالاسى، ول قۇرعان ۇلۇع ۇلىس ءبارىمىزدىڭ باسىمىزدى قوسقان قارا شاڭىراق ەدى..

- «جوشى حان» رومانى ءسىزدىڭ شىعارماشىلىق شەبەرحاناڭىزدا قالاي جازىلدى؟ سار جەلىسكە سالىپ اياڭداعان، قىزا شاپقان يا دا، جەلگەن كەزدەرىڭىزدى، جازۋ ماشىعىن مىعىمداۋ كەزىندەگى كىسىلىك ماشاقاتىڭىز بەن باراقاتىڭىز جايلى بايانداپ بەرە الاسىز با؟

– جازۋ دا ءبىر ازاپ قوي. ءلاززاتتى ازاپ. الدىمەن وزىمە وڭاشا بولمە جاساقتاپ الدىم دا، بالا-شاعاعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىم. «مەن جازۋعا ءبىرجولا وتىرامىن. بار-جوعىممەن، كەيبىر توسىن قىلىقتارىممەن ساناسپاڭدار. ەندى مەندە كۇن مەن ءتۇن تۇسىنىك بولمايدى. اس-تاماق جايىن قاداعالاپ قويىڭدار» دەدىم. وسى قىستىڭ قالاي وتكەنىن دە سەزبەي قالدىم. تۇنىمەن وتىرىپ، تاڭ اتا تازا اۋا جۇتۋعا بالكونعا شىققانىمدا ەل جۇمىسىنا، بالالار ساباقتارىنا كەتىپ جاتادى. «ەەە، تاڭ اتقان ەكەن عوي» دەيمىن. ءبىر ورنىمنان تۇرعاندا ءتۇن كەلگەنىن كورەمىن. باسىم سالاقتاپ ءجۇرىپ، تالاي رەت كورشى ۇيگە كىرىپ كەتتىم. باستابىندا اڭتارىلا قارايتىن ەدى، سوڭىرا ولار دا ءتۇسىندى.

ۇيدەگى كىسىنىڭ وتىنىشىمەن بازارعا كولىك ايداپ بارىپ، باسىما توسىن ويلار جەلىسى كەلگەندە قاسىمدا ادام بارىن ۇمىتىپ، ۇيگە جالعىز كەتىپ قالعان كەزدەرىم دە كوپ. قولىمداعى تەلەفونىمدى تاپپاي، بالالارىما تالاي قوڭىراۋ شالدىم: «تەلەفونىم جوعالىپ كەتتى. كوردىڭدەر مە؟» دەپ. قىزىقتى سيۋجەتتەردى، سۇراپىل مايدانداردى جازعاندا ەرىنىم كەبەرسي قالادى. وندايدا ورحۇن مەن سەلەنگىنىڭ سۋىن تاڭداي جىبىتەمىن.

جالپى، جازۋ بارىسى تىم اۋىر سوققان جوق. ءبارى دە ميىمدا ءپىسىپ، ويىمدا قايناپ دايىن تۇرعان. كەي كۇندەرى 15 ساعاتقا دەيىن تاپجىلماي وتىرعاندا الدىمداعى كومپيۋتەر قىزىپ، پەرنەتاقتاسى سارتىلداتا سوققان ساۋساق كۇشىنە شىداس بەرمەي قالادى. تاباندى ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا 2024 جىلدىڭ 18ء-شى اقپانى ءتۇس اۋا روماندى اياقتاپ، نۇكتەسىن قويدىم. سول ساتتەن ەستەلىك دەپ فوتوعا ءتۇستىم.

نە قىلسا دا ۇلكەن ەڭبەكتىڭ ۇدەسىنەن شىقتىم. ءجۇز پايىز كىرشىكسىز دۇنيە جوق. روماننىڭ ارتىق-كەمى جايىندا كوزقاراقتى ادەبيەتشىلەر، سىنشىلار ءوز پىكىرىن ايتا جاتار.

-«جوشى حان» ءداۋىرىنىڭ جالعاسى – بۇگىنگى ساپالى، ساف قازاق ەكەنىنە داۋ جوق. جالپى، «جوشى حان» رومانىنىڭ جالعاسىن، وزگە دە سۇبەلى ساناتتى وقي الامىز با؟

– شىڭعىس، جوشى حان ءداۋىرى ءبىزدىڭ داڭقتى تاريحىمىز. ۇلى بابالار قالىپتاپ كەتكەن عاجايىپ دالانىڭ مۇراگەرىمىز. ول – ءبىز ءۇشىن ماڭگى ماقتانىش! ءسوز باسىندا ايتقانىمداي، جوشى حان جەتە الماي كەتكەن مۇرات ءىزىن ونىڭ ۇلى ەرجۇرەك باتۋ جالعادى. رومانىم دا باتۋدىڭ قاعان اتاسىنان مىندەت الىپ، تەمۋگە وتشىگەنمەن بىرگە جوشى ۇلىسىنا بەتالعان جەرىنەن اياقتايدى. ۇلى بابالار تىزبەگى سياقتى، مەن دە روماندار جەلىسىن سول تاريحتان ۇزگىم كەلمەيدى. جاراتۋشى قۋات بەرسە، كەلەر جىلعا باتۋ حان جايلى تاريحي رومانىمدى ءساتتى جازىپ، وقىرمانعا ۇسىنسام دەيمىن. العاشقى تاراۋلارىن باستاپ، جازىپ تا كەتتىم. ول كىتاپتى جازۋدا ءبىر قولايلى جەرى جوشى حانعا قاراعاندا باتۋ جايلى دەرەك ۇشان-تەڭىز. بۇعان دەيىن ءىلياس ەسەنبەرلين اتامىز جازدى. ول ءبىر كەڭەستىك قىزىلداردىڭ قۇتىرىنىپ تۇرعان كەزى. وندا ءىلياس اتام ايتا الماي كەتكەن شىندىقتاردى باسقا قىرىنان، جاڭاشا كوزقاراسپەن الىپ شىقسام دەيمىن.

ودان كەيىن، كوك تۇرىكتەر زامانىنا، الىپ قاعاناتتار قۇرعان تۇلعالار توڭىرەگىنە ات ءىزىن سالسام دەيمىن...

- جازۋشىلىق سۇرلەۋىندە شىعارماشىلىق تابىس تىلەيمىز!

- راحمەت!

 

سۇحباتتاسقان: داستان قاستاي
جۋرناليست، قالامگەر

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟