ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

«باۋلۋ» بەرەتىن ءبىلىم بارىنەن دە جاندىراق - ۇلت ۇستازى «باۋلۋ مەكتەبى» جايىندا

10 مامىر 2024 329

مەكتەپتەرگە «باۋلۋ» دەپ ات قويىلعانى 7-8 جىل بولدى. سونان بەرى تەك بولماسا، ءىسى باۋلۋ تۇرگە اينالعان مەكتەپتەر ءالى از. كوبىنىڭ-اق اتى «باۋلۋعا» اينالعانمەن، ءىسى بۇرىنعىشا ءجۇرىپ جاتىر. سەبەبى وقىتۋشىلاردىڭ كوبى باۋلۋ مەكتەبىنىڭ اتىنا قانىق بولعانمەن، زاتىنا قانىق ەمەس؛ زاتىنا قانىقتاردىڭ دا كوبى تۇسىنە جەتىك بولعانمەن، ىسىنە جەتىك ەمەس. سوندىقتان «باۋلۋ مەكتەپتىڭ» اتىن دا، زاتىن دا جاقسى بىلەتىندەردىڭ كوبى دە «باۋلۋ» ءىسىن جوندەپ جۇرگىزىپ، دۇرىستاپ الىپ كەتە قويعان جوق. باۋلۋ مەكتەپ جوندەلىپ جۇرە باستاعان جەرلەرگە قاراساق، ءبارى دە قارجى مەن مادانىيات (مادەنيەت) قاتار تۇرعان جەرلەر ەكەنىن كورەمىز. ولاي بولاتۇن ءمانىسى – باۋلۋ مەكتەپ ەۋروپا مەن امەريكەنىڭ مادانىياتى مەن بايلىعىن بويلاپ ءوسىپ، اسپانعا تالاسقان باسىنا قىراعى زەيىن بارىپ سالعان قىران ۇياسى سياقتى تۇردەگى مەكتەپ.

باۋلۋ مەكتەپ بالانىڭ تابيعاتىنا جاقىن، تۇرمىس ىسىنە ۇيلەسىمدى مەكتەپ بولعاندىقتان، بالا ۇيرەتۋدى باۋلۋ تۇرگە ءتۇسىرۋ كەرەك دەگەن پىكىر رەسەيدە تۋعالى دا ءبىراز زامان بولدى. پاتشا ۇكىمەتىنىڭ تۇسىندا مەكتەپتەردى «باۋلۋ» تۇرگە ءتۇسىرۋ كەرەك دەۋشىلەر بولسا دا، ۇكىمەت موينى وعان جار بەرمەيتىن. باۋلۋ مەكتەپ بالا تاربيەلەۋ جۇزىندەگى كوسەمدەردىڭ كوڭىلىندەگى ىزدەگەن مۇددەسى، كوزدەگەن مۇراتى ەسەبىندە جۇرگەن مەكتەپ ەدى. ۇكىمەتىنىڭ قاراسى وشكەن سوڭ-اق باۋلۋ مەكتەپتى جارىققا شىعارۋ شاراسى ىستەلە باستادى. ءالى كۇنگە دەيىن باۋلۋ مەكتەپتىڭ اياعى جەرگە تيمەي، تەك ماقسات پەن مۇرات تۇرىندە بولىپ، ۇسىنسا قول جەتپەيتىن سەبەبىن بايانداۋدان بۇرىن باۋلۋ مەكتەپ دەگەننىڭ مازمۇنىنا قاندىرۋ ءۇشىن اتىنا سايكەس زاتىندا نەسى بارلىعىن، جانا (جانە) دا بۇرىنعى مەكتەپتەردەن مۇنىڭ ايىرماسى قانداي، ارتىقتىعى قانشا ەكەندىگىن ايتىپ كەتسە، بوسقا ۋاقىت الاتىن كەرەكسىز ءسوز بولماس دەيمىن. ونى بىلگەننەن كەيىن باۋلۋ مەكتەپتەردىڭ توعىز اي كوتەرگەندە دە، توعىز كۇن تولعاتقاندا دا نە شالا تۋىپ، شالاعايلىق قىلىپ جاتقانى نەمەسە ءتىپتى دۇنيەگە كەلە الماي جاتقان ءمانىسى مەن سەبەپتەرى اسا بايانداۋسىز دا تۇسىنىكتى بولار دەيمىن. «باۋلۋ» دەگەن ءسوز جاڭا مەكتەپتىڭ اتىنا دا، زاتىنا دا ءدوپ كەلەدى. باۋلۋ مەكتەپتە بالالار «باۋلۋ» تۇردە ۇيرەتىلەدى. قازاق تىلىندە «باۋلۋ» دەگەن ءسوز ۇيرەتۋدىڭ قاي تۇرىنە ايتىلادى؟ قاسقىر كۇشىگىن جەۋگە باۋلىعاندا، قورادان قوزى ۇرلاپ اپارىپ باۋليدى. مىسىق بالاسىن تىشقان ۇستاۋعا باۋلىعاندا، تىشقاندى تىرىلەي اكەپ بەرىپ، قاشىرىپ ۇستاتىپ، باۋليدى. قازاقتىڭ ەسكى جىرلارىنان، ەسكى سوزدەرىنەن باتىر بولعانداردى قالاي باۋلىپ باتىر قىپ وسىرگەندەرىن كورەمىز، باتىرلار باسقالاردىڭ بالالارىن قالاي باۋلىپ وسىرگەنىن كورەمىز. ماسەلەن، شىڭعىس حاندى جاسىندا باۋلىعان شولاق قول باتىر تاس اتۋدان باستاپ، ساداق پەن قۇس اتۋعا دەيىن باۋلىعان. ادام ارقاسىنا ءمىنىپ قارۋ قىلۋدان باستاپ، ات ارقاسىندا قارۋ قىلۋعا دەيىن باۋلىعان. و زاماندا بي بولعاندار بي مەكتەبىندە باۋلىنعان، ياعني بيگە اتشى بولىپ، بىرگە ءجۇرىپ، بىرگە تۇرىپ، بىتىرگەن ىستەردىڭ ىشىندە بىرگە بولىپ، باۋلىنىپ، بي بولعان.

ۇيرەتۋ باستاپقى كەزدە قايدا دا بولسا، «باۋلۋ» تۇردە بولعان. وقۋ – بەرىدە شىققان ۇيرەتۋ ءتۇرى. باۋلۋدان شىعىپ بالا ۇيرەتۋ، «وقۋ تۇرىنە ءتۇسىپ كەتۋى، وقۋ تۇرىنە تۇسكەندە دە جالاڭ وقۋ تۇرىنە ءتۇسۋى تىرشىلىك تۇرىنە قاراي بولعان. تىرشىلىككە كەرەكتىڭ ءبارى تابيعاتتان الىنادى. سوندىقتان ۇيرەتۋ «جالاڭ وقۋ» تۇرگە اينالۋى ادامنىڭ تابيعات تانۋ تۇرىنە قاراي بولعان. تابيعاتتىڭ كۇشى مەن ءىسىن بولەكتەپ (سحولاستيكا)، كۇشىن كوككە شىعارىپ، ءىسىن جەرگە قالدىرىپ، تابيعاتتى جانىنان ايىرىپ، ولىككە اينالدىرعاندا، ۇيرەتۋدىڭ ءتۇرى «جالاڭ وقىتۋ» سياقتى ءولى تۇرگە اينالعان.

ون جىل وقىپ جازۋ بىلمەگەن «وقۋ» ولىگە بولماسا، تىرىگە كەرەك بولماعان. قازاق بالاسىن مولداعا بەرگەندە، ناماز ساباعىن ءبىلسىن، ولگەندە باسىمىزعا قۇران وقي ءبىلسىن دەگەن ماقساتپەن بەرەتىن. ناماز وقۋ دا، قۇران وقۋ دا – ولگەن كۇنگە، و دۇنيەگە عانا كەرەك قىلاتىن نارسە. وقۋدان و كۇندە تىرلىككە پايدا كۇتپەگەن. اقىرەت قامى ءۇشىن عانا بالا وقىتقان. ءولى ءبىلىم ءۇشىن بەرگەن بالانى «ءولى وقۋعا» ۇيرەتكەن. بەرگى زامانداردا عانا قازاق بالالارى ورىس مەكتەپتەرىندە وقىپ، دۇنيەسىنە كەرەك ءبىلىم ۇيرەنەتىن بولعان شاقتا، قازاق مەكتەپتەرىندە ۇيرەتۋ «توتە وقۋ» تۇرىنە ءتۇسىپ، وقۋمەن قاتار جازۋ ۇيرەنەتىن بولعان شاقتا قازاق بالاسىن مەكتەپكە قۇران وقۋ مەن ناماز ساباعىن بىلۋدەن گورى دۇنيەسىنە كەرەك باسقا ماقساتپەن بەرەتىن بولعان.

قازاق تارتىپتەپ مەكتەپ اشىپ، تاربيەلەپ بالا ۇيرەتكەن جۇرت ەمەس. سوندىقتان قازاقتا بالا ۇيرەتۋ، تاربيەلەۋ تاريحى دا قىسقا، سول قىسقا تاريحىنان دا بالا ۇيرەتۋ ءتۇرى، جۇرتتىڭ كەرەك قىلۋىنا قاراي، تۇرلەنگەنىن بايقايمىز.

قاي جۇرتتىڭ دا بولسا، مادەنيەت ەسىگىندە وتىرعان زامانى بولعان. مادەنيەت ەسىگىندە وتىرعان شاعىندا ولاردىڭ دا بالا ۇيرەتۋى «باۋلۋ» تۇردە بولعان. ولار دا ۇيرەتۋدىڭ «ءولى وقۋ» ءتۇرىن دە باستارىنان كەشىرگەن. ولار دا «ءولى وقۋدى» جانداندىرىپ، «توتە وقۋ» تۇرىنە تۇسكەن. ونان بەرى كەلە «توتە وقۋدى» دا جانداندىرۋ ءۇشىن «كورنەكى وقۋ» تۇرىنە تۇسكەن. اقىرىندا قايتادان «باۋلۋ» تۇرگە ءتۇسىپ وتىر.

مۇنىسى نەسى؟ كەر جايىلۋ ما؟ بولماسا باسقا ءبىر ءمانىسى بار ما؟ سىرتتان قاراعاندا، كەر جايىلۋ سياقتى دا، ىشىنەن قاراعاندا، تەك كەر جايىلۋ بولىپ شىقپايدى. بۇرىنعى «باۋلۋ» مەن بۇگىنگى «باۋلۋدىڭ» ءتۇرى ءبىر بولعانمەن، سىرى ءبىر ەمەس، ۇيرەتكەنى و كۇندەگى تۇرمىس ءتۇرى مەن بۇ كۇندەگى تۇرمىس ءتۇرى ءبىر ەمەس. تۇرمىس ءتۇرى باسقا بولعان سوڭ بالانى باۋلىعاندا ۇيرەتەتىن ءىستىڭ ءتۇرى دە باسقا بولادى. و كۇندەگى تىرشىلىك شاراسىنا ىستەلەتىن ءىستىڭ ءتۇرى از بولعان سوڭ، بالانى باۋلىپ ۇيرەتەتىن ءادىستىڭ دە ءتۇرى از بولعان. بۇ زامان – ماشينا زامانى. ماشينا زامانىنداعى تىرشىلىك ءىسىنىڭ ءبارى دە ماشينالى. بۇرىن قولمەن ىستەلەتىن كەرەك-جاراقتىڭ كوبى بۇل كۇندە ماشينامەن ىستەلەدى. بۇرىن كولىكپەن ىستەلەتىن جۇمىستىڭ كوبى بۇل كۇندە ماشينامەن ىستەلەدى. بۇرىن كۇشپەن ىستەلەتىن قيانات، زورلىق سياقتى ىستەردىڭ كوبى بۇل كۇندە ماشينامەن ىستەلەدى. بۇرىنعى باتىرلىق، قايرات بۇل كۇندە ماشينامەن ىستەلەدى. سولاي بولعان سوڭ بۇرىنعى «باۋلۋ» مەن بۇگىنگى «باۋلۋدىڭ» تەك ءتۇرىنىڭ بىرلىگى بولماسا، قازىرگى «بالا ۇيرەتۋ» قايتا جايىلۋ ەمەس. تابيعي جولىنان ۇلاعىپ شىعىپ كەتكەن ۇيرەتۋ بەتتىڭ ىلگەرگى الدىن تۇزەتۋ بولادى.

«ءولى وقۋ»، «توتە وقۋ»، «كورنەكى وقۋ» – ءبارىنىڭ اسىلى – وقۋ. وقۋ بىتكەننىڭ بارىنەن الاتىن ءبىلىم – ءولى ءبىلىم. ۇيتكەنى ونىڭ ءبارى دە نارسەنىڭ وزىمەن، زاتىمەن اينالىستىرىپ ۇيرەتپەي، تەك نارسەنىڭ اتىمەن، بەرنەسىمەن عانا اينالىستىرىپ ۇيرەتەدى. ءبارى دە ءىستىڭ ءادىسىن ۇيرەتپەي، تەك ءمانىسىن ۇيرەتەدى. سوندىقتان وقۋ مەكتەپتەرىنەن شىققاندار دا ءمانىسىن ءبىلىم مول بولعانمەن، ءادىس ءبىلىم از بولادى. ءادىسسىز تەك ءمانىس ءبىلىمى – ءولى ءبىلىم. تىرشىلىك – تىرلىك شاراسى. تىرلىك شاراسىنا ۇيرەتەتىن ءبىلىم ءتىرى ءبىلىم بولۋ كەرەك. ونداي ءبىلىمدى ادام ءمانىس ءبىلىمى مەن ءادىس ءبىلىمىن قاتار ۇيرەنگەندە بىلمەك. تىرشىلىكتىڭ ەڭ وڭاي ءىسى – قازىق ىستەۋ نەمەسە قارىنداش ۇشتاۋ. ءبىرى شوتپەن، ەكىنشىسى پىشاقپەن ىستەلەدى. شوتتى قالاي ۇستاپ، قالاي جونۋ ءمانىسىن ءتۇسىندىرىپ، ابدەن بىلدىرگەنمەن، شوت شاۋىپ، پىشاقپەن جونىپ ءادىسىن الماعان ادام قازىقتى دا دۇرىستاپ ىستەي المايدى، قارىنداشتى دا دۇرىستاپ ۇشتاي المايدى. تىرشىلىك ءىسىنىڭ وعان كەرەك ءبىلىمىنىڭ مىسالدارى وسى. بۇل كورسەتىلگەن – تىرشىلىكتىڭ ەڭ ۇساق، ەڭ وڭاي ءىسى. ۇلى ىستەردىڭ ءادىسى دە ۇلى بولادى. ۇلى ءادىستى ۇيرەتۋ دە، ۇيرەنۋ دە قيىن بولادى. ۇساق ءىستىڭ ىستەۋ ءمانىسىن بىلگەنمەن، ىستەۋ ءادىسىن بىلمەي، دۇرىستاپ ىستەۋگە بولماسا، ۇلى ءىستى دۇرىستاپ ىستەۋگە بولار ما؟

مەكتەپكە بالا بەرگەندە، اتا-اناسى بالانى تۇرمىس ىسىنە قايىم بولىپ، ءومىردىڭ ازابىن كورمەي، راحاتىن كورگەندەي ادام بولىپ شىقسىن دەگەن ۇمىتپەن بەرەدى. مەملەكەت جۇرتتىڭ بالاسىن ۇيرەتكەندە، و دا ءسوز ۇيرەنگەن بالالار تۇرمىس ىسىنە شەبەر بولىپ، وزىنە دە، مەملەكەتكە دە پايدالى ادام بولىپ شىقسىن دەگەن ماقساتپەن ۇيرەتەدى. ونىڭ ۇستىنە سابەت (سوۆەت) ۇكىمەتى تىرشىلىك نەگىزى – ەڭبەك. ادام كۇن كورۋى كوپتىڭ ەڭبەگىمەن. مەكتەپتە بالالار جاسىنان ەڭبەككە باۋلىنىپ كوپتەسىپ، كولەمدەسىپ، قوعامداسىپ ءىس قىلىپ ۇيرەنىپ، ەڭبەكتى ىسكە داعدىلانىپ، ەڭبەكتى ءسۇيىپ، شىن ەڭبەكشى بولىپ شىعارعا كەرەك دەپ وتىر. ورتاقشىل تۇرمىستىڭ تاسىن قالاۋشى بولىپ شىعۋىن كوزدەيدى.

مەكتەپتىڭ مىندەتى – بەرگەن بالانى اتا-اناسىنىڭ ءۇمىتى مەن مەملەكەتتىڭ ماقساتىنداعى كوزدەگەن تۇردە ادام قىلىپ شىعارۋ. بۇل مىندەتىن دۇرىستاپ اتقارۋ ءۇشىن كوزدەگەن ماقساتقا كەرەك ىستەردى دۇرىستاپ ىستەۋ ءتيىس. قالاي ۇيرەتكەندە بالا كوزدەگەن تۇردەگى ادام بولىپ شىقپاق؟ ماسەلەنىڭ قيسىنى – وسى جەرىندە. «ءولى وقۋ» – و دۇنيەدەگى ىسكە ۇيرەتپەگەن، سوندىقتان و ءتۇرلى وقۋ تىرشىلىك ماقساتىنداعى ىسكە ۇيلەسپەيتىنى كورىنىپ تۇر. «توتە وقۋ» نارسەنىڭ، ءىستىڭ زاتىن الماي، اتىن عانا الىپ، قۇر ءسوز تۇرىندە ۇيرەتكەن. سوزبەن ۇيرەنىپ، ءسوز جۇزىندەگى ىسكە شەبەر بولۋعا بولادى، ءبىراق تىرشىلىك ءىسى جالعىز ءسوز جۇزىندە ەمەس. سوزگە قارامايتىن تىرشىلىك ىستەرى تولىپ جاتىر. ول ىستەرگە ىستەپ، ۇيرەنىپ، شەبەر بولماسا، سوزبەن ۇيرەنىپ شەبەر بولا المايدى. «كورنەكى وقۋ» نارسەنىڭ زاتىن، ءىسىن كورسەتىپ ۇيرەتەدى. كورىپ ۇيرەتۋ بالانىڭ تابيعاتىنا جاقىن دەيدى. بالا مەكتەپكە بارعانشا 5-6 جىلدىڭ ىشىندە ءبىر تالاي ءبىلىم بىلەتىنى راس. ءبىراق ول ءبىلىمدى جالعىز كورۋمەن عانا ەمەس، كورگەنىن ەلىكتەپ ىستەۋمەن ۇيرەنەدى. سولاي بولعان سوڭ تەك كورسەتۋمەن بولىپ، ىستەتپەي ۇيرەتەتىن «كورنەكى وقۋ» دا كوزدەگەن ماقسات تۇردەگى تىرشىلىككە لايىق ادامدار جاساپ شىعارا المايدى. ويتكەنى نارسەنى كورىپ ءبىلۋ، ءبىلۋ مەن ىستەپ ءبىلۋدىڭ اراسى – كوش جەر. نارسەگە ءىسىڭ ءتۇسىپ قاراعاندا بايقاۋىڭ مەن ءىسىڭ تۇسپەي قاراعانداعى بايقاۋىڭ – ەكەۋى بىردەي بولمايدى. نارسەگە تەك ءجۇرىپ قاراساق، تەك كورەمىز دە وتەمىز. نارسەگە جۇمىسپەن كەلىپ قاراساق، ولاي بولمايدى. توعاي تالىن تەك تاماشاعا ارالاپ بارىپ بايقاۋىمىز بەن قۇرىقشا ىزدەپ ارالاعانداعى بايقاۋىمىز بىردەي بولمايدى. توعاي تولىنىڭ جايىن تاماشاعا ارالاعاننان قۇرىقشا ىزدەپ ارالاعاندا، البەتتە جاقسىراق بىلسەك كەرەك.

«كورنەكى وقۋ» مەن بالا ۇيرەتۋ توعاي تالىن تاماشاعا اپا- رىپ تانىتقان مىيسالدى دا، «باۋلۋ» مەن بالا ۇيرەتۋ توعايدان بالاعا قۇرىقشا ىزدەتىپ تانىتقان مىيسالدى. «كورنەكى وقۋ» مەن «باۋلۋ» ەكەۋىنىڭ اراسىنداعى ايىرماسىنىڭ اسىلى وسى.

«ءولى وقۋدان» كورى «توتە وقۋ» بەرەتىن ءبىلىم جاندىراق. «توتە وقۋدان» گورى «كورنەكى وقۋ» بەرەتىن ءبىلىم جاندىراق. «باۋلۋ» بەرەتىن ءبىلىم بارىنەن دە جاندىراق. «باۋلۋ» اسىلىندا داعدىلى شاعىنداعى ءتىپتى «بالا وقىتۋ» ەمەس، تىرشىلىك ىسىنە تىگىلەي ءتۇسىرۋ. «باۋلۋ مەكتەپ» داعدىلى ماعىناداعى مەكتەپ بولماي، تولىپ جاتقان ۇيىم، قوعامداردىڭ ءبىر ءتۇرى سياقتى بولارعا كەرەك. وت باسى، اۋىل ايماق، ەل، جۇرت بولىپ نەمەسە قوستاس، شىعىرلاس، ارىقتاس، سوقالاس، ارتەل، كاپەراتسىيا (پايدالاس) بولىپ، ۇيىمداسىپ ءىس قىلماي ما؟ «باۋلۋ مەكتەپ» – بۇرىنعىداي تەك مەكتەپ ەمەس، الگى ايتىلعاندار سياقتى، ادام ۇيىمدارىنىڭ ءبىر ءتۇرى.

«باۋلۋ مەكتەپ» – نارسەدەن نارسە جاساپ، تاۋار قىلىپ شىعاراتىن پابىرىك، زاۋىت سياقتى دا ورىن ەمەس، وزىنەن-وزى وسەرلىك جاعداي جاساپ، ءبارىن ءبارىن دايار كۇيىندە بەرىپ، بالاپان شىعاراتىن جۇمىرتقا سىقىلدى دا ورىن ەمەس، ۇيىم تۇرىندە ءىس قىلىپ، ءىس جۇزىندە ءبىلىم الىپ، ەڭبەكتى سۇيەتىن شىن ەڭبەكشى بولىپ، ۇشقاندا الاتىن نارسەسىنە ۇيادا باۋلىنعان قىران بالاسى سياقتى جاستار شىعاراتىن ورىن.

داعدىلى وقۋ مەكتەبىن «باۋلۋ» مەكتەپكە اينالدىرىپ، قىران ۇياسىنداي ەتۋ ءۇشىن نە كەرەك بولاتىنىن الداعى اڭگىمەلەرگە قالدىرىپ، وسىمەن ءسوزدى توقتاتا تۇرامىز.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى،

«جاڭا مەكتەپ» 1925 جىل، №1. ب. 24-27.

دەرەككوز: ا.بايتۇرسىن ۇلى. التى تومدىق شىعارمالار جيناعى. VI توم. - الماتى، 2013

Alash.kz ۇلتتىق پورتالى

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟