ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

ارداقتى اقساقالدار، اتقا مىنگەن اعالار، ەل بيلەگەن جاقسىلار! تالاس-تارتىستى ەندى قويىڭدار! جۇرتتى ويلاڭدار!

07 مامىر 2024 211

ءبىر كەزدەگى وتكەن ءتۇس سەكىلدى، كورگەن كۇنىڭ كور سەكىلدى ەدى. «باياعىنى» ساعىنۋشى ەدىڭ، «كازىرگىگە» قامىعۋشى ەدىڭ. «اتتەڭ، تاڭىرىمەن» كۇنىڭ ءوتتى. ءتىلىڭ شىقسا، ءۇنىڭ شىقپادى. ءۇنىڭ شىقسا، كۇنىڭ شىقپادى. دۇنيەنى قاراڭعى تۇمان باستى. سەن ءبىر ەرىكسىز قۇل ەدىڭ. تالانتسىز تۋعان سورلى ەدىڭ. كوپ زارىقتىڭ، كوپ سارعايدىڭ…

كوزىڭنىڭ جاسىنا قۇداي ءيىدى.

– كوزىڭنىڭ جاسىن!
– ويتكەنى، جىلاۋدان باسقانى بىلمەۋشى ەدىڭ.
– قابىلى اللادان، قامى كىمنەن؟ – دەسە،
– پەندەدەن، – دەر ەدىڭ.
– قام قىلىپ پە ەدىڭ؟ – دەسە،
– جوق – دەر ەدىڭ.
– جوق ەكەنىن بىلەمىن، قامدانۋعا ۋاقىتىڭ بولدى ما؟

قازاق دەگەن حالىق ەدىڭ. ەدىل-جايىق، ەسىل، نۇرا، ارقا، سىر، ەرتىس، ورال، الاتاۋ، التاي مەكەنىڭ ەدى.

– وسىلارداي ۇجماققا مەڭزەس جەرلەرىڭ بار ەدى.
– ايدىن شالقار كولدەرىڭ بار ەدى.
– تۋ ۇستاپ، تۇلپار مىنگەن ەرلەرىڭ بار ەدى.
– ەردىڭ قۇنىن ەكى اۋىز سوزبەن بىتىرەتىن بيلەرىڭ بار ەدى.
– دۇشپان كۇندەرلىك كۇيلەرىڭ بار ەدى.
– ەل باستايتىن كوسەمىڭ بار ەدى.
– ءسوز باستايتىن شەشەنىڭ بار ەدى.
– اق كيىزگە كوتەرگەن حاندارىڭ بار ەدى.
– ىزگى قاريا شالدارىڭ بار ەدى.
– ساۋىق-سايران جيىنىڭ بار ەدى.
– باق-بەرەكە ۇيىمىڭ بار ەدى.
– كەدەيىڭ جوق، باي ەدىڭ،
– ءتورت تۇلىككە ساي ەدىڭ.
– سول كۇندەردە ارمانىڭ بار ما ەدى؟
– جوق سەكىلدى ەدى. سونان دا قازاق ايرىلدىڭ!
– ونان قىمبات نەڭ بار ەدى؟
– موينىڭا بۇعالىق ءتۇستى، بۇلقىنبادىڭ.
– قۇرىق كوتەرىپ ەدى، قولعا تۇردىڭ.
– ارعىماق ەدىڭ، جابى بولدىڭ.
– جۇگەنسىز ءمىندى، قاقپالاپ ءجۇردى. ەرقاشتى قىلدى، كونە بەردىڭ. باياعى داۋرەن كوزىڭنەن ءبىر-بىر ۇشتى. قامىقتىڭ، جابىقتىڭ.
– كوزىڭنىڭ جاسىنا قۇداي ءيىدى! قام قىلعان جوقسىڭ. قام قىلۋعا ۋاقىتىڭ بولعان جوق. ۋاقىتىڭ تالاس-تارتىسقا كەتتى. ءوزدى-وزىڭنىڭ تالاسىڭا كەتتى.
– ەلدىڭ كوركى ەر ەدى.

ءبىزدىڭ قازاقتىڭ باسشىلارى تانا، مونشاققا قىزىعىپ، جەر جۇزىندە ەش حالىق دارەجە كورمەگەن بولىستىقتى زور ابىروي، باقىت كورىپ اداستى. تالاس قانىنا ءسىڭدى. اتادان بالاعا ميراس بولىپ قالدى.

– ەر اداسسا، ەل اداسۋشى ەدى.

ەرلەرىمىز اداسىپ ەدى، ەلىمىز دە اداستى. سول اداسۋدان ءالى بەتى وڭعا بۇرىلعان جوق. كوزدىڭ جاسىن قۇداي يىگەن كەزدە دە جونگە تۇسكەن جوق.

بولىستىق قالىپ ەدى، جاقسىلارىمىز بولىستىڭ تونىن كوميتەتكە كيگىزدى. كوميتەتكە پرەدسەداتەل، اعزا بولۋ بۇرىنعىداي بولىس، بي بولىپ «ەل بيلەۋ»، مومىنعا تىزە كورسەتۋ ەكەن دەپ اداستى. كوميتەت اشۋ بوستاندىقتى كۇشەيتۋ جولىندا حالىققا قىزمەت ەتۋ ەكەنىن ويلامادى. ويلاسا دا دەرت كەرنەپ شىداتپادى. اۋرۋ قالسا دا، ادەت قالمادى. بوستاندىق بولعالى ءتورت ايدان استى. قازاق اراسىندا كوميتەتتەن دە وزگە زور ىستەر بار ەكەنىنەن حابارى جوق.

– ەندى، ءبىز قاشان جۇرت بولامىز؟
– اداسۋدى ءالى دە قويماساق، ءىستىڭ، ءتۇبى نەگە سوعار؟ الاشتىڭ ازاماتى، وسىنى ويلايىق!

قازاقتىڭ قازاق زامانى باستان كەشكەننەن كەيىن ءبىزدىڭ اتقا مىنگەن جاقسىلارىمىز الاشتىڭ ارى ءۇشىن، اسىل ءىستىڭ قامى ءۇشىن ءوزارا الالىعىن تاستاپ، دۇشمانعا قارسى جول قاراپ، ءادىس ىزدەگەن بولسا، بۇل كۇندە كوڭىلىمىز جەتىگىرەك، كوزىمىز اشىعىراق بولار ەدى.

– بوستاندىق تۋدى.

بۇل بوستاندىق كوكتەن ءتۇستى. ەندى ءوزىمىزدىڭ ۇيىمسىزدىعىمىزدان تەگىن بوستاندىق جەمىسىنەن پايدالانا الماساق، «اسپاننان شۇعا جاۋعاندا ۇلتاراق تيمەگەن قۇل» ءبىز بولمايمىز با؟

– كۇنى ەرتەڭ زەمستۆو اشىلعالى تۇر.

1917 جىلى سەنتيابردە ۋچرەديتەلنوە سوبرانيەنىڭ سايلاۋى.

اۋىلناي كوميتەتتەرگە تالاسىپ، ءتورت ايدا جۇمىستىڭ تورتتەن ءبىرىن بىتىرە الماعاندا، ءبىر كۇننىڭ ىشىندە بىتۋگە ءتيىس ۋچرەديتەلنوە سوبرانيەنىڭ سايلاۋى قالاي بولماق؟

–  بۇكىل دۇنيەنى قانعا بوياعان سوعىستىڭ ءتۇرى مىناۋ. باسىمىزدان كەشىرىپ تۇرعان زامانىمىزدىڭ قالپى بۇل.
– مىناۋ ءالى بۇعاناسى بەكىمەگەن، بۋىنى قاتپاعان بوستاندىق.

مۇنىڭ ءبارىن ويلاعان ادام ىشكەن اسىن جەرگە قويادى. شىرت ۇيقىدان شوشىپ ويانادى. جالعىز-اق قارا سۋعا سەمىرگەن قايعىسىز - ءبىزدىڭ قازاق.
– بۇل بوستاندىقتى اپەرگەن ەرلەرگە ات سالدىرماساق، ءبىزدى ولار كىم دەر؟
– بۇل بوستاندىقتان ايىرىلساق، كورگەن كۇنىمىز نە بولار؟ سانا قايدا؟
ارداقتى اقساقالدار، اتقا مىنگەن اعالار، ەل بيلەگەن جاقسىلار!
– تالاس-تارتىستى ەندى قويىڭدار!
– مىناۋ بولعالى تۇرعان زور ىستەرگە قامدانىڭدار!
– ىنتىماققا قايتىڭدار!
– قۇدايدان قورقىڭدار!
– جۇرتتى ويلاڭدار!
– ناسىل-نەسىپتىڭ كوز جاسىنا قالىپ جۇرمەڭدەر!

ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى،

«سانا قايدا» ماقالاسىنان

«قازاق» گازەتى، 1917 جىل، № 236

دەرەككوز: دۋلات ۇلى م.، التى تومدىق شىعارمالار جيناعى.2-توم. - الماتى، 2013 ج.

Alash.kz ۇلتتىق پورتالى

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟