ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

ءاليحان بوكەيحانوۆ قامالعان اق تۇرمە جايلى نە بىلەمىز؟

31 مامىر 2024 294
اق تۇرمە زامانىندا قازىرگى پاۆلودار قالاسىنداعى استانا جانە لەرمونتوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان. 
پاۆلوداردا قازاقتىڭ تالاي ازاماتتارى، سونىڭ ىشىندە ءاليحان بوكەيحان ۇلى جازاسىن وتەگەن "اق تۇرمە" بولعان. عيمارات اق پاتشا زامانىنان، اقتاردان قالعانى سەبەپتى حالىق اۋزىندا سولاي اتالىپ كەتكەن.

ءقازىر بۇل كونە نىساننىڭ ورنىندا توعىز قاباتتى ءزاۋلىم باسپانا بوي كوتەرگەن.

اق تۇرمە زامانىندا قازىرگى پاۆلودار قالاسىنداعى استانا جانە لەرمونتوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان. اۋماقتىڭ رەسمي اتاۋى 1919 جىلعا دەيىن 8-مەششان تۇيىق كوشەسى بولعانىمەن، حالىق اۋزىندا "تيۋرەمنىي شولاق كوشەسى" دەپ اتالىپ كەتكەن.

"اق تۇرمەنىڭ" ورنىندا ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا كازاك-ورىس اسكەرلەرى جاتتىعۋلار جۇرگىزىپ، سالتاناتتى شەرۋلەر جاساعان. قارسىسىندا باراك ۇلگىسىندە اعاشتان سالىنعان اسكەري كازارما، قارۋ-جاراق قويماسى، گاۋپۆاحتا جانە اسكەري باستىق ءۇيى بولعان. وسى اسكەري كازارمالار اراسىندا ۋەزدىك تۇرمەنىڭ ەكى قاباتتى كىرپىش عيماراتى ورنالاسقان. شامامەن 1880 جىلى بوي كوتەرگەن.

كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىن اق تۇرمەدە قىلمىسكەرلەر عانا ەمەس، ساياسي سەنىمسىزدەر، حالىقشىلدار، كەيىننەن سوسيال-دەموكراتتار مەن بولشيەۆيكتەر جازاسىن وتەگەن. قىزىلدار قالادا بيلىك ورناتقان سوڭ تۇرمە كوپ ۋاقىتقا دەيىن جۇمىس ىستەپ، ستالين رەجىمىنە قارسى بولعاندار توعىتىلدى. تەك ارادا 100 جىل وتكەندە، 1980 جىلى عيمارات قۇلاتىلىپ، ورنىنا قازىرگى توعىز قاباتتى تۇرعىن ءۇي تۇرعىزىلادى.

ە. سوكولكيننىڭ دەرەگىنشە، كەڭەس وكىمەتى ورناعان ۋاقىتقا دەيىن پاۆلوداردا جالعىز عانا تۇرمە بولعان، ياعني وسى اق تۇرمە. ەندەشە كەزىندە الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان ۇلى جازاسىن وتەگەن تۇرمە ناق سول بولۋى عاجاپ ەمەس.

ءاليحان بوكەيحان ۇلىنىڭ 1906 جىلعى 21 اقپاندا ا.م. كوليۋباكينگە جازعان حاتى ماسكەۋدىڭ اسكەري-تاريحي مۇراعاتىندا ساقتالىپ قالعان.

حاتتا ۇلت كوسەمى: "...ماقالا-حاتتى زاڭسىز جولمەن جىبەرىپ وتىرمىن. مەنىڭ حاتتارىم تەكسەرىلەدى، تىركەلەدى. ەگەر ماعان حات جازامىن دەسەڭىز: پاۆلودار. مەديسينا فەلدشەرى امانباي شەگىروۆكە. ونىڭ ىشىنە ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحانوۆقا دەپ جىبەرىڭىز. مەملەكەتتىك دۋمادا كەزدەسەرمىز. 21.02.1906 ج. پاۆلودار، سەمەي وبلىسى. №25. گازەتتى مەنىڭ حاتىممەن بىرگە پاۆلودارعا ناروكونوۆقا جىبەرىڭىز" دەگەن جولدار بار. ءاليحان بوكەيحان ۇلى پاۆلوداردىڭ تۇرمەسىنەن جولداعان حاتتارىنىڭ سوڭىنا ناقتى ۋاقىتىن جانە "پاۆلودار. تۇرمە" دەپ جازىپ وتىرعان.

ءاليحان بوكەيحان ۇلىنىڭ ومىرىنە قاتىستى سوڭعى جىلدارى باسپا ءسوز بەتتەرىندە جارىق كورگەن ماقالالاردا كەڭەس وكىمەتىنە دەيىن الاش كوشباسشىسى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قۋعىنداۋىنا ۇشىراپ، جەر اۋدارىلعانى تۋرالى كەڭىنەن ايتىلادى.

1917 جىلعا دەيىن ءۇش رەت (1902، 1906، 1908 جىلدارى) تۇتقىنعا الىنىپ، تۇرمەگە قامالعان، ال 1909-1917 جىلدارى سامارادا ايداۋدا بولدى. ەندەشە تۇلعانىڭ "اق تۇرمەدە" بولعانىن دالەلدەيتىن بۇدان اسقان ايعاق جوق دەپ ويلايمىز.

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟