ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

ءاليحان بوكەيحان: جاستار، جۇرتشىلدار، ءوز بەتىڭمەن ىسكە كىرىس!

19 ءساۋىر 2024 264

الدىمىز ۇلكەن توي. جالپى جۇرت جاڭا بولاتىن زەمستۆوعا كىرىسپەك.

زەمستۆو - جۇرت ءوزى سايلاپ قوياتىن ءماجىلىس مەكەمە. جۇرتتىڭ كوزى، جاناشىرى، كۇزەتشىسى، قامقورى، قورعاۋشىسى. تۇرمىس-تىرشىلىكتە زەمستۆو بيلەمەيتىن ءىس بولمايدى.

زەمستۆو ءۇش ورىندا، ءۇش دارەجەدە بولادى: بولوسنوي، ۋەزنوي، وبلوسنوي. بۇلار بىرىنە-بىرى قول. ءارقايسىسىندا ءىس اتقاراتىن جۇرت سايلاپ قويعان باسشى مەكەمە بولادى، ورىسشا - ۋپراۆا. بۇل ءىس اتقاراتىن مەكەمەنىڭ سىرتىنان باعىپ تۇراتىن، مىنانى ىستە دەپ ءىس بەرەتىن ءماجىلىسى بولادى. بۇل ورىسشا گلاسنىيلاردىڭ سوبرانيەسى.

ءۇش زەمستۆودا ءوز الدىنا ءۇش - بولوسنوي، وبلوسنوي سوبرانيەسى (گلاسنىيلاردىڭ) بولادى. بۇل ءماجىلىستىڭ وكىلدەرىن جۇرت سايلايدى. جىلىنا وكىلدەر نەشە مارتە ءماجىلىس قۇراتىنى و باستان بەلگىلى بولادى. بۇل زەمستۆو وكىلدەرى قالاي سايلاناتىنى ەندىگى نومىردە جازىلار. ەندى قىسقارتىپ زەمستۆو ىستەيتىن تۇرمىس-تۇرشىلىك ءىسىن اتاپ وتەلىك.

زەمستۆو قولعا الىپ قىلاتىن ءىستىڭ ءبىر زورى - بالا وقىتۋ. زەمستۆو مەكتەپ، شكول سالادى. مەدرەسە كورمەگەن بالا بولمايدى..

وقۋدان شىعىپ قارايعان ادامنىڭ كوزىن اشۋعا ۇلكەنگە دە ءبىلىم، عىلىم شاشۋعا زەمستۆو كوشپەلى، ۋاقىتشا بىلگىش ءمۇعالىم جالداپ وقۋ ۇيرەتەدى. وقۋ بايگەسىنە قوسىلماي ارماندا قالعان ادام بولمايدى. جۇيرىك، بىلگىش بارىنشا بولعانى جارىققا شىعىپ، جۇرتقا قىزمەتىن كورسەتەدى. سوندا جۇرت تارقى جولىنا جىلدام تۇسپەك.

زەمستۆو دارىگەر جالداپ، اۋرۋحانا اشىپ، اۋرۋدى ەمدەتەدى. قوتىر، سوقىر، تاز، نوعاي قوتىر، سۇزەك، شەشەك بولماسقا سەبەپ بولادى. ەۆروپادا، تارقى ەتكەن جۇرتتاردا وسى ايتىلعان اۋرۋلار جوق. بولسا، بولىمسىز جۇرتتاردا بار.

گەرمانيا، انگليادا شەشەك جوق. الدە قالاي بولسا قالسا، جوعالتىپ جىبەرەدى. ءبىزدىڭ ورىستىڭ زەمستۆوسىنىڭ اۋرۋحاناسى، دارىگەرى جۇرتقا ەسەپسىز پايدا كەلتىرىپ وتىر. تالاي جۇرتقا پايدالى ءىس وسى زەمستۆو دارىگەرىنەن شىققان. زەمستۆوعا شەبەرلەر تالاسىپ كىرەدى. گوسۋدارستۆەنني دۋمانىڭ اعزالارى، بوستاندىقتان كەيىن مينيستر بولعان شينگاريەۆ، گۋدنيەۆ زەمستۆو دارىگەرى.

زەمستۆو قولىندا مالدى ەمدەۋ ءىسى بولادى. توپالاڭنان، قوتىردان جىلىنا قازاقتان سان مالى ولەدى. زەمستۆو كىرىسسە، بۇل اۋرۋدان ءبىر مال ولمەيدى. توپالاڭ، جامانداتقاندى مالعا ەگىپ قويسا، مال اۋىرمايدى. ءبىزدىڭ قازاق زەمستۆوسى توپالاڭ، قوتىر، جامانداتقاننان قازاق مالىن الىپ قالسا، مۇنىڭ شارۋاعا قانشا پايدا ەكەنىن مەن قازاققا ۇيرەتپەسپىن.

زەمستۆو مال سۇيەگىن تازارتاتىن جۇرتقا ونەر كورسەتەدى. ءبىزدىڭ قازاقتىڭ مۇجىق كەلگەن جەرىنە بەلگىلى بولعان قالماق سيىرى دەيتىن قىزىل، كوك سيىر قازاق سيىرىمەن تۇقىمداس. شارۋا كۇيلەگەن مال سۇيەگىن جاقسىلاي بىلەتىن جۇرت جاقسىنى جاقسىعا الىپ، تاماعىن كۇتىپ، تازا سۇيەكتى، بازاردا پۇل، قىزمەتكە كۇشتى سيىر قىلىپ الۋ. قازاق مالىن وسى جولمەن تازارتسا، دۇنيەدە جوق مال شىعادى. قازاق جىلقىسىنداي كونبىس جىلقى جەر ۇستىندە جوق.

زەمستۆو جۇرتقا ەگىن سالۋ جولىن كورسەتەدى. ەگىن تامىرىن ۇستاي بىلگەن جۇرتتا ەگىن شىقپادى بولمايدى. گەرمانيادا تۇقىمدى شاشقان سوڭ، قانشا استىق الاتىنى بەلگىلى، بۇعان شەك جوق. سوعان تۇقىمىنا بانكادان قارىز اقشا الادى، ءبىر پۇدىنا پالەن پۇد تۇسەدى دەپ ەسەپ قىلىپ. ەگىندى سالىپ، كۇن جاۋا ما، جاۋماي ما دەپ كوككە قاراپ بىزشە وتىرمايدى. ەگىن سالا بىلەتىن جۇرتتا قىزمەت قىلسا، جەمىسى قانشا بولاتىنى كۇن بۇرىن بەلگىلى. زەمستۆو ەگىن ءىسىن جولعا سالادى.

زەمستۆو قويما-سكلاد جاساپ، جۇرتقا ارزانعا ەگىن وراتىن، پىشەن شاباتىن سايمان الىپ بەرەدى. سوقاسىز، شالعىسىز، ماشيناسىز قازاق بولمايدى. كوپ زەمستۆو قوسىلىپ، كۇرمەلىپ، سويۋز بولىپ زاۆود اشپاق. كەرەك-جاراقتى وسى زاۆودتا ىستەتپەك. وسى كۇندە مۇحيتقا شاتىر بولاتىن تەمىر ساتاتىن زەمستۆو سويۋزى بار.

زەمستۆو قولىندا سوت بولادى. سۋديانى زەمستۆو سايلاپ قويادى. ميليسيانى زەمستۆو جالداپ قويادى. زەمستۆو جول تۇزەيدى، كوپىر سالادى، ارىق قازدىرادى، سۋ العان پىشەندىكتى قۇرعاتادى. زەمستۆو ەگىندى، مالدى ستراحوۆانيە قىلادى. جۇرتتىڭ ءوز تىزگىنى وزىنە كەلدى دەگەن مىنە وسى.

وسى زەمستۆوعا ءبىزدىڭ قازاق شەبەر ادام تاۋىپ، كوشتەن قالماسا، ءبىز جۇرت بولدىق. پارتيا بولىپ، قاڭعىرتساق، ءبىزدى قۇداي وڭداماعانى.

كەلەشەك ۋاقىتتاعى بالا-شاعا، ءۇرىم-بۇتاقتىڭ باقىت، ماحابباتى ءۇشىن جۇرت بۇلدىرگەن پارتيا باسى اقساقال، پىسىق قۋلار تىيىلعانى جۇرت پايداسى. ءبىراق ادام بالاسى ءناپسىنىڭ ق ۇلى، بۇلار ماڭدايىنا تاس تيمەي توقتاماس.

جاستار، جۇرتشىلدار، ءوز بەتىڭمەن ىسكە كىرىس!

قىر بالاسى.

«قازاق» گازەتى، №236، 1917 جىل

دەرەككوز: بوكەيحان ءا. شىعارمالارى. X توم.-استانا، 2018

Alash.kz ۇلتتىق پورتالى

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟