ءتىرى بولسام، قازاققا قىزمەت ەتپەي قويمايمىن!

ءاليحان بوكەيحان

ادامنىڭ جاراتىلعان وسى مينۋتكە شەيىن ءومىر تاجىريبەسىمەن تاما - تاما جاسالعان نارسە داريا بولسا، تامشىداي تانىستىعى از جۇرتتىڭ ءبىرى - ءبىزدىڭ قازاق

03 ماۋسىم 2024 221

ادامنىڭ جاراتىلعان وسى مينۋتكە شەيىن ءومىر تاجىريبەسىمەن تاما - تاما جاسالعان نارسە داريا بولسا، تامشىداي تانىستىعى از جۇرتتىڭ ءبىرى - ءبىزدىڭ قازاق. قازاققا ىلگەرىلەۋ كەرەك بولسا، مۇنى از قىلىپ تا قالدىرماي، كوبىرەك، كوبىرەك تۇرسىن، بارىنە تانىسىپ جەتىلگەن جۇرتتاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ كەرەك. ولارمەن بىرگە ادام بالاسىنىن جەڭىل كۇن كورۋىنە، تەگىس باقىتتى بولۋىنا جول تابىسۋ كەرەك، ىزدەسىپ ات سالىسۋ كەرەك. جول ىزدەسىپ ات سالىسۋ سول جەتىلگەن جۇرتتاردىڭ قاتارىنا كەلىپ العاننان كەيىنگى بولاتىن جۇمىس. ازىرگى بىزگە كەرەگى قايتكەندە سولاردىڭ ءبىلىمىن تەز ۇيرەنىپ، قايتكەندە سول قاتارعا تەز قوسىلۋ قامىن قىلۋ. مۇنى بولدىرايىق دەسەك، بولدىرىپ الۋىمىز وڭاي جانە تەز. ءسىز ايتارسىز: «ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ۇعىسى، قازاق كۇن كورىسى سول ەر جەتكەن جۇرتتاردىڭ مۇنان نەشە جۇزدەپ ەمەس، نەشە مىڭ جىلدار بۇرىنعى قالپىندا جاتىر، سونشا كوپ ۋاقىتتاردىڭ ءبارىن اتتاپ قالاي تەز قاتارعا كەلە قويار ەكەن»، - دەپ. بۇعان ءبىراز مىسالدار كورسەتەيىن.

ادام پايعامبارمەن قۇرداس ءبىر بالا وسى كۇنگى ەر جەتكەن جۇرتتاردىڭ ءبىر جىگىتىنىڭ بىلگەنىندەي ءبىلىمىنىڭ ءبىر تاراۋىن (ايتايىق دارىگەرلىكتى) بىلۋگە وسى مينۋتقا دەيىن ولمەي ءتىرى جاساۋى كەرەك.

عايسا پايعامبارمەن قۇرداس ءبىر بالانىڭ 1918 جىل جاساپ ۇيرەنۋى كەرەك. وسى زاماندا، 1918 جىلدا تۋعان ءبىر بالانىڭ تۋعان كۇنىندەگى ءبىلىمى عايسا پايعامباردىڭ قۇرداس بالاسىنىڭ تۋعان كۇندەگى بىلىمىمەن ارتىق ەمەس، ءبىراق بۇل بالاعا عايسانىڭ قۇرداس بالاسىنىڭ بىلىمىندەي ءبىلىم الۋ ءۇشىن 1918 جىل جاساۋ كەرەك ەمەس، 23 جىل - اق جاساۋ كەرەك. ادام پايعامبارمەن قۇرداس بالانىڭ ءبىلىمىن بىلۋگە 23 جىل - اق جاساۋ كەرەك. شىنىندا وسى زاماننىڭ بالاسى 8 جاسىندا وقۋعا كىرىسسە، 16-سىنا دەيىن گيمنازيادا وقىپ، ءارتۇرلى عىلىم جايلارىنان حاباردار بولادى. ار جاعىندا 5 جىل ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ، دارىگەر بولسا، 21-گە كەلەدى. 22-23 جاسى تاجىريبە كورىپ، ىسكە قولى، كوڭىلى جاتتىعۋعا كەتسىن دەيىك. بۇل نەلىكتەن؟ بۇل ارينە جارالعاننان بەرگى ميلليون - ميلليون اتا-بابالاردىڭ مىڭداپ -مىڭداپ جىلداردى باسىنان وتكىزىپ، ميلليونداپ قۇرباندىقتار بەرىپ، وسى كۇنگى بۋىندارىنا پىسكەن استاي دايارلاپ بەرىپ كەتكەندىكتەرىنەن. وسى ادامشىلىق اتا-باباسىنىڭ ميلليون جىلدار دايارلاعان نارسەسىن وسى كۇنگى ءبىر بالانىڭ 10 - 15 جىلدا ءبىلىپ كەتەتىنى سەكىلدى. ەۆروپا جۇرتىنىڭ قازاق حالىندەي حالىنەن مىڭداپ جىلداردى وتكىزىپ بارىپ جەتكەن وسى كۇنگى ءبىز سۇقتاناتىن حالىنە قازاقتىڭ جەتۋىنە مىڭداپ، جۇزدەپ جىلدار كەرەك ەمەس، ونداپ، جيىرمالاپ، كوپ بولسا وتىزداپ جىلدار كەرەك. ەۆروپا حالقىنىڭ كوپ جىلدا جەتكەن جەرىنە ءبىز از جىلدا جەتەمىز. سەبەبى: ولاردىڭ دايارلاپ سالىپ قويعان جولىمەن بارامىز. ولار سەكىلدى جول سالۋعا اينالىپ كەشىكپەيمىز. جول سالعانداعى كورگەن بەينەتتەرىن ءبىز كورمەيمىز، اداسىپ اينالمايمىز. نەگە؟ ولاردىڭ مىڭداعان جىلدار ىشىندە، جۇزدەگەن بۋىندارىنىڭ ەڭبەگىمەن سالۋلى دايار جولدارىنان ءجۇرۋدى عانا بىلەمىز. ەگەر دە قازاق ەۆروپانىڭ دايار جولدارىنا تۇسپەي ءوز بەتتەرىنە، ءوز الدارىنا جول جاساۋىن توسىپ وتىرسا، ەۆروپا قاتارىنا كىرۋدىڭ الىستىعى سوندا بولار ەدى. سول ۋاقىتتا قازاققا وسى كۇنگى دۆۋحكلاسسنىيلاردىڭ قابىرعاسىندا ءىلۋلى تۇراتىن جەردىڭ باس كارتاسىنىڭ ءوزىن جاساۋ ءۇشىن قانشا جىلدار كەرەك بولار ەدى؟ ەندى قازاقتىڭ الدىندا «ادام بولامىن» دەپ ۇشىپ تۇرا كەلگەندە، جەلكەلەپ جىلىپ، ورعا لاقتىراتىن نيكولاي تۇسىنىڭ چينوۆنيكتەرى جوق. سولاي بولعان سوڭ تەگىس جۇمىلا ىسكە كىرىسسەك، 20-30 جىلدا ەۆروپانىڭ بىلگەنىن ءبىلىپ، ەۆروپا قاتارىنا قوسىلىپ كەتە الۋىمىزعا تاريحتان ياپوندار مىسال بولا السا كەرەك. مۇنان 58 جىل بۇرىن 1860 جىلداعى ياپوندار جايىنىڭ وسى كۇنگى ءبىزدىڭ قازاقتىڭ جايىنان نەمەنەسى ارتىق ەدى؟ قايتا ول كەزدەگى ياپونداردىڭ ەسۋاسى بولسا دا، اتادان بالاسىنا ميراس بولىپ كوشىپ وتىرعان دايميوس (گۋبەرناتور) شوگۋندەرىندەي (نامەستنيك) كەسەل ءبىزدىڭ قازاقتا از. ياپوندار وسىنداي حالىنەن 35 - 40 جىلدا ەرجەتىپ ەۆروپا حالىنە كىردى. 1895 جىلىندا قىتايدى شالقاسىنان ءتۇسىردى. 1904 جىلدا «بورىكپەن ۇرىپ جىعامىن» دەگەن رۋسسيانى شالقاسىنان ءتۇسىردى. ارينە، ياپوندار وسى حالىنە ەۆروپانىڭ ءپىسۋلى استاي دايار ونەرىن الۋمەن جىلدام جەتتى. ءبىزدىڭ دە سولاي جىلدام جەتۋىمىز ءۇشىن تەگىس جۇمىلا ۇيرەنۋگە كىرىسۋىمىز كەرەك. سولاي بولعان سوڭ مەكتەپ، مەدرەسە، گازەت، جۋرنال، كىتاپتارىمىز كوبەيىپ، ەۆروپاداعى بالاسىنىڭ اۋىر كۇن كورىسىنەن قۇتىلىپ باقىتتى بولۋىنا سەبەپ بولاتىن عىلىمداردى ۇيرەتە بەرۋى كەرەك.

ادام بالاسىنىڭ اۋىر كۇن كورىستەن قۇتىلىپ باقىتتى بولۋىنا سەبەپ بولاتىن ەۆروپاداعى عىلىمدى مەن ەكى جىككە ايىرىپ ۇعامىن، ءبىرى - دەنە ازىعى، ءبىرى - ار ازىعى. دەنە ازىعى دەگەنىمىز - وسى كۇنگى ادام بالاسىنىڭ جەڭىل كۇن كورۋىنە سەبەپ بولىپ جۇرگەن سايماندار ءبىلىمى؛ مىسالى: پاروحود، وت اربا، تەلەگرامما، تەلەفون، ۇشاتىن اەروپلان، كولىكسىز ەلەكتريك ياكي پار قۋاتىمەن جۇمىس اتقاراتىن ماشينا، تاعى - تاعى سوندايلار. تەلەگرامما ارقاسىندا اتپەن كىسى جىبەرگەندە ءبىر جىلدا الاتىن حابارىمدى ءبىر ساعات ىشىندە الامىن، نەشە مىڭ شاقىرىم جەردەگى كەرەكتى كىسىلەرمەن ءبىر كۇننىڭ ىشىندە تىلدەسەمىن. بۇل كۇن كورىستىڭ جەڭىلدەۋى ەمەس پە؟ قالعاندارى دا وسى تەلەگرامما سەكىلدى ءتۇرلى كۇن كورىستىڭ ءتۇرلى جاعىن جەڭىلدەتەدى. دەنە دەگەنىمىز بۇلار بولسا، ار ازىعى دەگەنىمىز - ادىلدىك. وسى سوڭعى ار ازىعى - ادىلدىك تابىلماي باسقا دەنە ازىعى ونەرلەردىڭ كوبەيۋىمەن جالپى ادام بالاسىنىڭ كۇن كورىسى اۋىرلاماسا، جەڭىلەيمەيدى، باقىتسىزدىعى كوبەيمەسە، ازايمايدى. ار ازىعى ەر جەتپەگەندىگىنەن ەۆروپاداعى ادام بالاسىنىڭ كۇن كورىسىن، جەڭىلەيتەدى، باقىتتى قىلادى دەگەن ونەرلەردىڭ ءبارى، ادام بالاسىنىڭ ءبىرىنىڭ ەتىن ءبىرى جەۋىنە، ءبىرىنىڭ قانىن ءبىرى ۇرتتاۋىنا جۇمسالىپ جاتىر؛ نەشە ميلليون جاس جىگىتتەر مۇشەلەرىنەن ايرىلىپ كەم بولۋىنا، نەشە ميلليون ادام كەۋدەلەرىنىڭ تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ، قارا قۇسپەن قاسقىرعا جەم بولۋىنا، كارى اتا-انا بالاسىنان ايرىلىپ، جاردەمسىز جاس كەلىنشەك، جاس بالالار پاناسىنان ايرىلىپ كوز جاستارىنىڭ سەل بولۋىنا:

— نەشە قىرشىن جاستاردىڭ،
كەۋدەسىنەن وق ءوتىپ،
اۋىزدارىنان قان كەتىپ،
ىشىنە تارتىلىپ كوزدەرى،
ءىڭىرانۋ بولىپ سوزدەرى،
شىتىناپ كوكشىل كوزدەرى،
ەلەستەپ كوزىنە ارمانى،
جەتەم دەپ ويعا العانى،
ەلدەگى قاتىن-بالانىڭ،
اكە-شەشە، اعانىڭ،
كورمەي جىلاپ قالعانى.

قار استىندا، قاراڭعى حالدە باسىندا جاستىق اۋزىندا سۋسىن جوق، قارا جەرمەن تەڭ بولۋىنا جۇمسالىپ جاتىر.

— مىنە، سونداي زاماندا،
جاۋ اسكەرى قالاڭدا.
مال-مۇلكىڭنەن كۇدەر ءۇز!
اجارى ءتاۋىر قاتىن-قىز،
زورلاۋىمەن تالاندى.
تالاي ميلار بۇرقىرار،
ساز بالشىقتاي تاباندا.
ادام كۇشى جەتەر مە،
مۇنان دا ءارى جامانعا؟!
سوندايلاردى ويلاماي،
قوسارمىسىڭ ادامعا؟
بولنيساعا بارعاندا،
ساي-سۇيەگىڭ سىرقىراپ:
كەيبىرەۋلەر قورقىرار،
كەيبىرەۋلەر قىرقىراپ،
دارىگەر پىشاق سالعاندا:
كەيلەر شىڭعىرىپ، شىرقىراپ،
كەيىنىڭ ەرنى كەزەرەر،
ىمداپ جۇتىم سۋ سۇراپ.
وكپە تۇسى جان جەردەن،
جان تۇراتىن ءار جەردەن.
كەيىنىڭ قانى بۇرقىراپ،
قايعىلانىپ وتىرار.
كوزدەن جاسى جىلتىراپ.

مىنە، وسى ايتىلعان بالەلەردى ادام بالاسىنىڭ باسىنا وڭاي ءتۇسىرىپ وتىرعان ار ازىعىنسىز دەنە ازىعى ونەرلەردىڭ وسكەندىگى. ونەرلەردىڭ وسكەندىگى ءتۇسىردى دەيتىنىمىز: بۇرىن مەن قانشا قانعا شولدەگەن جاۋىز بولىپ، ادام ولتىرگىم كەلسە دە، بەتپە-بەت كەلمەي، ولتىرە الماۋشى ەدىم. ەڭ مىقتى بولىپ كەتكەندە دە ەكەۋ – ۇشەۋدى - اق ءولتىرۋشى ەدىم. ەندى مەن نەشە شاقىرىم جەرلەردەن پۋلەمەتىممەن، سناريادىممەن نەشە ءجۇز كىسىنى ءبىرجولاتا قيراتامىن. شايتان قولداپ جەل جاۋ جاعىنا قاراي ىعا قالسا، ۋ جىبەرىپ ەت قيراتامىن. جاۋ جۇرتتىڭ قالاسىنا ۇشىپ بارىپ كوشەدەگى قاتىن-بالالاردى دا بومبا تاستاپ قيراتا الامىن. پوەزىم، تەلەگراممام، تەلەفونىم، پاروحودىم تاعى - تاعى سونداي ونەرلەرىم ءبارى ادام ءولتىرۋ جۇمىسىنىڭ تەز بولۋىنا، ءونىمدى بولۋىنا جۇمسالادى. جاۋ جاعى دا مەنىڭ جاعىما وسىنى قىلادى. ال وسى ەكى جاقتىڭ دەنە كۇشى ەمەس ونەر كۇشىمەن سوعىسقاننان نە نارسە كەلىپ شىقتى؟ دەنە كۇشىمەن سوعىسقانداعى وپاتتان ادام بالاسىنىڭ كوبىرەك ءولۋى كوز جاستىڭ توگىلۋى شىقتى.

جانە وسى دەنە ازىعى - ونەرلەردىڭ مۇنان دا ۇلكەن ءبىر بالەسى: ومىرلىك قۇل قىلۋعا سەبەپ بولدى. دەنە ازىعى - ونەرلەردى بۇرىن يەلەنگەن جۇرت، كەشىرەك قالعان جۇرتتى الىپ جەيتىن اڭىم، تاماعىم دەپ ءبىلدى. ونەر، كۇش يگىگە، جاراتىلىستان كۇن كورۋگە كەرەكتى نارسەلەر شىعارۋعا جۇمسالۋ ورنىنا كەشىرەك قالعان جۇرتتىڭ ونەر ۇيرەنۋىنە، ىلگەرى باسۋىنا جول قويمادى. قايتا نەعۇرلى كەيىن كەتىرىپ، ءبىرىن سويعاندا، ءبىرى وتتاپ تۇراتىن مالى سەكىلدى جاساپ يجداھات قىلدى. وسىنى «مەن ۇيرەنگەن ونەردى ۇيرەنىپ قويسا، ماعان وڭايلىقپەن تاماق بولا قويمادى، قارى تۇرادى»، - دەپ ىستەدى. بەيشارا جۇرتتار وزدەرىن بىرەۋدىڭ مالى بولۋىنا حاقى جوق ەكەنىن بىلە تۇرا مالى بولدى. نەگە مالى بولدى؟ - مىلتىققا، پوەزعا، پاروحودقا تەلەگرام، تەلەفون، زاۆود، فابريك، ەلەكتريك سياقتىلارعا انالار بۇرىن يەلەنگەندىگىنەن مالى بولدى. بۇلار نەگە يەلەنبەيدى؟ - يەلەندىرمەيدى. نەگە؟ - مالى بولۋشىلىقتان شىعادى. بۇعان تاريحتان دا، وسى كۇنگى ءومىر جۇزىنەن دە مىسالدار كوپ. ايتايىق، ونەرگە ەرتەرەك يەلەنگەن باسقالاردى الدامشىلىعى جوق «تاعى» دەپ تىتىرەنگەن بولاتىن. ەۆروپا حالقى كەشىرەك قالعان امەريكا، ازيا، افريكا، اۆستراليانىڭ تۇرعىندارىنا نە كورسەتپەدى؟ مالى تۇرسىن، ادامدارىن اكەپ ەۆروپا بازارلارىنا ساتپادى ما؟ ەۆروپا ولارعا قاراعاندا پەرىشتەسىنگەن حايۋانداردى نانعا ۋ قوسىپ بەرىپ قينالعانىن قىزىق كورمەدى مە؟ جۇمىسقا وگىزدەرىندەي جەگىپ، ولاردىڭ ماڭداي تەرى، تابان اقىلارىمەن سەمىرمەدى مە؟ مىسالى، الىستان ىزدەمەي-اق، كەشەگى نيكولاي تۇسىنداعى چينوۆنيكتەردىڭ وزىمىزگە نە قىلعانىن ەسكە تۇسىرسەڭدەر جەتەدى. ارقالارىمىزدا قامشىلارىنىڭ تابى ءالى دە تۇرعان شىعار. قازاقتى كورگەندە جىلاندى كورگەندەي قۇشىرلانىپ ۇراتىن، ياكي ۇرعىسى كەلەتىن سالتقىلى پريستاۆتار، ماڭدايىنداعىسى جالماۋىزدىڭ جالعىز كوزىندەي جارقىراپ، «تاقسىر» دەپ قۇلدىق ۇرىپ تۇرعاندا دا قان ىشەر ءتۇسىن بۇزىپ ءبىر مينۋت قازاق بەتىنە قارامايتىن تورەلەر قازاقتىڭ مىڭ يگى جاقسىسىنىڭ موينىنا بۇرشاعىن سالىپ ايتقان مىڭ اۋىز سوزىنەن جالعىز ءتىلماشتىڭ ءسوزىن شىن كورىپ، سوعان قاراپ ۇكىم قىلاتىن اكىمدەردىڭ ەلەسى ءالى كوز الدىمىزدان نەگە كەتە قويسىن. وسىنىڭ بارىنە قازاق «سوعان لايىق جازىعىم بار» دەپ كونگەن جوق، «كونبەسەك، ءبىزدى قىرىپ تاستايتىن قولدارىندا قارۋ، ونەرى بار» دەپ كوندى. مىنە، كورشىمىز رۋس جۇرتىندا بىزدەن گورى ونەردىڭ ەر جەتكەندىگىنەن تاپقان پايدامىز: ورىستىڭ نە قىل دەگەنىنە كونىپ تۇرۋ بولاتىن.

سوڭعى كەزدە ەۆروپا حالقى بۇرىنعى امەريكادان سويليا بازارىنا كەمەلەپ قۇلدار جىبەرىپ ساتقىزعان كولۋمبىلاردى تەرىس كورىپ قۇلدىقتى بىتىردىك دەسە دە، قۇلدىق جىل سايىن كوبەيمەسە ازايعان جوق. ادامزاتتىڭ 100-دەن 99-ىن، ياكي 1000-نان 990-ىن قالعان ءبىر وگىزىڭدەي جەگىپ تەرلەرىمەن سەمىرۋ. وسى 20-عاسىردىڭ ەڭ العا كەتكەن ءبىر نارسەسى 100-دەن 99، ياكي 1000-نان 999 كىسى ءومىر بويى كۇنىنە 12 ساعاتتان تەرى اعىپ، ايتايىق جەر استىندا، كور ىشىندە دەنساۋلىعىن بۇزىپ جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ ولگەنىنشە تاماق، كيىمگە جاري الماي كەتكەندە، قالعان ءبىر كىسى تۋعالى جۇمىسقا قولىن تيگىزبەي سايرانداپ ءجۇرىپ جىلىنا پالەن مىڭ ياكي پالەن ميلليون پايدا تابادى. مىنە، عاجاپ! ءومىرىن دامىلسىز جۇمىستا وتكىزگەن 99، ياكي 999 كىسى نەگە ولگەنشە تاماققا جاري الماي كەتەدى دە، دانەڭە ىستەمەي جۇرگەن بىرەۋىنە مىڭداپ، ميلليونداپ پايدا كەلەدى؟ بۇل تۋرالى تومەندە سوسياليزم ماسەلەسىنە كىرگەن ۋاقىتتا جازارمىن.

سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ

"سوسياليزم" ماقالاسىنان

Alash.kz ۇلتتىق پورتالى

بۇل ماقالا تۋرالى نە ويلايسىز؟