Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

«Ulttyq ezgi ulttyq sezim týǵyzbaı tura almaıdy» - Ahmet Baıtursynulynyń Lenınge jazǵan haty

17 sáýir 2024 470

V.I.Lenın joldasqa

Qyrǵyz (budan ári – qazaq) revkomy qurylǵan ýaqyttan beri 10 aı ótti. Revkomnyń on aılyq jumysynyń qorytyndysyn shyǵara kelgende, ol óziniń eshteńe tyndyrmaǵanyn aıtýǵa týra keledi. Revkom jumysy berekeli bolmaýyn kóptegen sebeptermen túsindirýge bolady, biraq negizgi sebep ekeý:

1) Qazaq ólkesin basqarýǵa qoıylǵan Ortalyqtyń ókilinde aıqyn kózqaras bolǵan joq. Munyń sebebi Qazaq ólkesiniń áleýmettik jaǵdaılarynyń óz erekshelikterine baılanysty ortalyqtyń ózinde «Reseı halyqtary quqyqtarynyń deklarasıasy» men R.K.P. baǵdarlamasyndaǵy prınsıpti (qaǵıdaly) nusqaýlarynan basqa qazaq máselesi jóninde aıqyn kózqaras bolmaýy;

2) Ortalyqtyń ókili men halyq arasynda ózara senim joqtyǵymen túsindirýge bolady.

Patsha úkimeti tusynda ulttyq ezgi kórip, quldyqqa túsken qazaqtardan artyq buratanalar bolǵan joq shyǵar. Ulttyq ezgi ulttyq sezim týǵyzbaı tura almaıdy. Ezilgen ulttyń boıynda ezýshilerge qarsy jıirkenish jáne óshpendilik sezimi únemi damı bermese de, senbeýshilik seziminen basqa sezim oıana qoımaıdy. Qazaqtardy ǵasyrlar boıy tonap, ezgige salyp kelgen orys ultynyń proletarıaty ózin patsha sheneýnikteriniń ornyn basyp, ezilgen halyqtardyń moınyna minip alǵysy keletin quldyqqa salýshy jańa myrzalar emes, qaıta olardy azat etýshi retinde is júzinde dáleldep, kórsetýge tıis. Solaı bola tursa da, jergilikti komýnıs joldastar qazaqtardy eshnárse túsinbeıdi dep oılaıdy, quıtyrqy saıasatqa salyp, eńbekshi qazaq halqyna olardyń turmysyn keńester negizinde qurýyna týysqandyq kómek kórsetýdi usynbaı, qaıta olarǵa ár túrli qýlyqpen óz ústemdigin tanytyp otyr.

Ózderin ınternasıonalıs-kommýnıster dep ataýmen ǵana orystar patsha úkimetiniń aıla-sharǵyly saıasatymen ǵasyrlar boıy tanys orys emes ulttardyń senimin oıata almaıdy. Qazaqtarda «Sary orystyń bári orys» degen mátel bar… Qazaq halqyn aldaıtyn úmit artylǵan aıla-sharǵyly saıasat syrttaı jyltyraǵandyqtan basqa eleýli eshnársege jete almaıdy. Patsha úkimetiniń san ǵasyrlyq ezgisine ishteı óshpendilikpen jáne jıirkenishpen, únsiz óz narazylyǵyn belgili bir túrde kórsetetin jaǵdaı týǵansha ǵana sozylýy múmkin.

Orys proletarıaty úshin qazaqtar jóninde ekiniń birin tańdaýy ǵana qaldy: ne bılep-tósteýshi jaǵdaıyna ıe bolyp jáne barlyq jerde patsha gýbernatorlary men general-gýbernatorlarynyń ornyna jańa dıktatorlar taǵaıyndap, óz ústemdigin kúshtep tańyp baǵyndyrý, ne qazaqtyń eńbekshi halqynyń senimine ıe bolý. Birinshi jol aıqyn da túsinikti: ony qazaqtar is júzinde kórdi, ár túrli bılep-tósteýshi patshalar jetkilikti dárejede ózderin kórsetti. Al, ekinshi jol birshama qıyn jáne birsypyra túsindirýdi kerek etedi. Onyń esesine, birinshisin tańdaǵan jaǵdaıda qandaı da bolsyn keńestik qurylys sátsiz bolýy múmkin, al, ekinshisin tańdaǵan jaǵdaıda jańa qurylystyń irgetasy berik negizge qalanatyn bolady.

Másele mynada: qazaqtar arasynda halqy tolyq senetin, jáne jaza bolyp jańylsa da, jeke basynyń ıgilikteri men paıdasyn kózdep, óz halqyn eshqashanda sanaly túrde satyp ketpeıtin zıalylardyń belgili bir bóligi bar.

Qazaqtardyń senimine ıe bolǵysy keletin orys proletarıaty úshin eń tóte jol osy zıalylar arqyly ótedi. Biraq bul úshin osy zıalylarǵa Keńes úkimeti senim kórsetýi kerek. Qazaqqa qatysty barlyq qıyndyq keshegi qazaqtardyń ózin ezýshilerge senim bildire almaıtynynda, al Keńes úkimeti tıisinshe, keshegi qarsylastaryna áli de senim bildire almaı otyr.

Qazaqtardyń kózqarasyn ózgertý jáne olardy kerisinshe, ılandyrý úshin komýnıser ózderin ultqa bólmeıtin, álsizderdi ezýshiler emes, kerisinshe, ezilgenderdi azat etýshiler ekenin dáleldep, kórsetýge tıis. Bul úshin, birinshiden, shet aımaqtarda sýdaı taza ınternasıonalıser joq nemese múlde az. Ózderin ınternasıonalıser dep ataýshylardyń kóbi shyn máninde ultshyldar, ımperıalıser; ekinshiden, buǵan qazirgi jaǵdaılar saı kelmeıdi: respýblıkadaǵy ónerkásip daǵdarysy saldarynan Ortalyqtyń alǵashqy kezde halyqtan kóbirek alyp, oǵan azyraq berýine týra kelip otyr. Muny qazaqtar durys túsinbeýi múmkin, óıtkeni olar patsha úkimeti bizdi tonap kelgen edi, keńes úkimeti de naq solaı istep otyr dep oılaıdy. Sóıtip, istiń praktıkalyq jaǵynan taldaǵanda, eki jaqtan da senbestik bolmaı qoımaıdy; al eger teorıalyq jaǵynan qarasaq, senbestikke oryn bolmaýy tıis.

Shynyna kelgende, qazaq halqy tarapynan senimsizdik oryn almaýy tıis bolatyn sebebi, endi úkimet basynda qazaqtardy talap-tonap, ezgige salyp kelgen ultshyl-ımperıalıster otyrǵan joq, qaıta álsiz halyqtardy kúshtilerden ezgige azat etý maqsatyn kózdeıtin ınternasıonalıs-kommýnıster otyr; naq sol sıaqty Keńes úkimeti tarapynan zıaly qazaqtarǵa senimsizdik oryn almaýy tıis. Sebebi, eger revolúsıa (tóńkeris)kezinde zıalylar bólshevıkterge ermegen bolsa, olardyń óz halqyn azat etýge qarsy bolǵandyǵynan emes, qaıta, halyqtyń tóńkeriske daıyndalmaǵany saldarynan, maqsatqa beıbit jolmen jetýdi oılap, táýekelge bel baılaı almaǵandyǵy edi, ıaǵnı halyqty azat etý jolyn tańdaýda qatelesken bolatyn. Endi, durys jol tabylyp, teorıalyq jaǵynan ǵana emes, is júzinde de dáleldengen kezde, óz halqyn azat etýdi shyn júrekten tileıtin tileıtin qazaq zıalylary ınternasıonaldan basqa ózgeshe jol tańdaı almaıdy. Eger osyndaı zıaly qazaqtar bolsa, olar komýnıser emes, adal ultshyldar bolǵanymen, Keńes úkimetiniń olarǵa tolyq senýine bolady, óıtkeni olar halqyn shyn súıedi, halyq múddeleri olardy Keńes úkimetine jaqyndasýǵa májbúr etedi.

Sonymen, ózara senimge qol jetkizýdiń eki joly bar: olardyń biri – komýnıser qazaq halqyn talap-tonap, ezgige salyp kelgen ımperıalıser emes ekenin qazaqtarǵa is júzinde dáleldep kórsetý. Bul uzaq jol. Al ekinshi jol – neǵurlym ońaı jáne tez jetetin jol. Budan halyq buqarasynyń qısyndy qorytyndy jasaýǵa shamasy kelmeıdi, al Keńes úkimetiniń basynda turǵan adamdarǵa ońaı. Nelikten? Ózara senimge alǵashqy qadamdy Keńes úkimeti jasaýy kerek. Eki jaqtan da senim bolmaıynsha, Qazaq ólkesinde jumystyń jolǵa qoıylýy múmkin emes, muny Qazaq revkomynyń (tóńkeris komısarıaty) 10 aıdaǵy ómiri kórsetti. Qazaqtardyń neni qalaıtyny jáne olardan Keńes úkimetiniń ne tileıtini jónindegi negizgi másele áli de beımálim bolyp qalyp otyr, munyń ózi jergilikti jerlerde túsinbeýshilik týǵyzýda.

Al, qazaqtardyń neni qalaıtyny belgili ári olar ábden tabıǵı nárse.

Imperıalızmniń san ǵasyrlyq ezgisinde bolyp kelgen halyq eń aldymen osy ezgiden azattyq alýdy oılaıdy. Qazaqtardan nelikten ózin-ózi bıleýge umtylatyny, Keńes úkimetiniń qazaqtardyń neni tileıtini ázirshe bizge aıqyn emes jáne kúnnen kúnge barǵan saıyn bulyńǵyr bolyp barady.

Revkom qurǵan kezde bizdiń árqaısysymyz, revkom týraly ereje ázirleýge qatysqan qazaqtardyń árqaısysy, Qazaq ólkesin basqarý jóninde qurylyp otyrǵan erekshe organ avtonomıanyń tabaldyryǵy ekenine sengenbiz. Revkomnyń bar ekenin ǵana biletin, biraq ondaǵy istiń jaıymen tanys emes adamdardyń bári osy kezge deıin solaı dep oılaıdy. Revkomda jumys istegen bizdiń bárimiz oılap, onyń nege qajet ekendigine kóz jetkize almadyq. Ózderin komýnıser dep ataıtyndardyń bári komýnıser emes buqara halyqqa túsiniksiz jarǵylaryn tyqpalap jatyr, al Qazaq revkom músheleri Krylovtyń «Aqqý, shortan hám shaıan» degen mysalynyń kerin keltirýde.

Keńes úkimetiniń basynda turǵan adamdardyń san mıllıondyq ulttyń taǵdyryn mazaq etip, ony oıynǵa aınaldyrýdy oılamaıtynyn; patshalyq saıasattyń ultshyldyq pen ımperıalısik saıasat ustanǵanyn; buratanalar dep atalǵan basqa halyqtar jóninde orystarǵa oıyna kelgendi isteýge múmkindik berilgenin; buratanalarǵa eshqandaı quq berilmegenin; qylmys jasady dep aıyptalǵan buratanalardyń jetkiliksiz negizsiz qatań jazalanǵanyn daýsyz fakt (dálel) dep moıyndaıtynyna biz kámil senemiz. Muny moıyndaǵan soń, orys halqynyń ǵasyrlar boıy osy rýhta, ıaǵnı buratanalarǵa sheksiz ústemdik etý rýhynda tárbıelengeni de daýsyz fakt retinde moıyndalýǵa tıis dep oılaımyn.

…Qazirgi ýaqytta kez kelgen adam ózin komýnıs dep ataıdy. Olarǵa úńilip qaramaıynsha, keremettiń kúshimen bári komýnıserge aınalǵan eken dep oılaısyń. Biraq, keremet tek ertegilerde bolady, al shyn dúnıede ondaı bolmaıdy. Sondyqtan, kóptegen adamdardyń oıynda komýnızm ıdeıasy jarnamadan ári aspaıdy. Demek, Reseıde komýnıser kóp, biraq naǵyz ıdeıalyq komýnıser óte az, onyń ústine olar shet aımaqtarda az nemese múlde joq bolyp shyǵady.

Soǵan baılanysty mynalar qajet tárizdi:

1) Qazaq ólkesin basqarýǵa aty ǵana komýnıs emes, naǵyz ıdeıalyq komýnıser men halyq senimine ıe bolǵan ult zıalylarynan shyqqan, synnan ótken ıdeıalyq qyzmetkerler qoıylsyn. Naǵyz komýnıser men qazaqtardan shyqqan ıdeıalyq qyzmetkerler, sońǵylary komýnıser bolmasa da, bir-birimen túsinisedi jáne iske kózqarasy ortaq bolǵandyqtan, qazaqtardan shyqqan shalaǵaı komýnıserge qaraǵanda, tezirek til tabysa alady;

2) Halqy aralas aýdandarda úkimet organdarynyń bárinde ezilgen ulttardyń ókilderi keminde 2/3 bóligi bolýǵa tıis;

3) Qazaq ólkesiniń sharýashylyq-ekonomıkalyq mekemelerin basqarý túrli sharýashylyq salasy boıynsha basqa gýbernıalarǵa nemese oblystarǵa eshqandaı da bólinbeı jáne baǵyndyrylmaı qazaqtardyń qolynda bolýǵa tıis;

4) Qazaq komýnıseri men revolúsıashyl zıalylardyń búkil saıası-mádenı jumysy keńestik sosıalısik sharýashylyq saıasatyna negizdelýge tıis;

5) Qazaqstandy biriktiretin, Orynbor qalasynan basqarylatyn áskerı okrýg qurylsyn;

6) Qalalardaǵy garnızondar mindetti túrde qazaqtardan bolsyn;

7) Qazaq ólkesiniń shekarasy jóninde tómende atalǵandarynan basqa eshqandaı da ózgeristerge jol berilmeýi tıis…

Qazaq áskerı-revolúsıalyq  Komıteti men BOAQ múshesi A. Baıtursynov.

1920 jylǵy 7 mamyr, Máskeý qalasy.

Resmı qujatty qazaq tiline aýdarǵan Zarqyn Taıshybaı, M.Qozybaev atyndaǵy SQMÝ profesory

Derekkóz: Ahmet Baıtursynuly. Alty tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. Vİ tom.- Almaty, 2013.

Alash.kz ulttyq portaly

Bul maqala týraly ne oılaısyz?