Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

Ult qaıratkeri Maǵaýın eltańba ózgertý dúrmegin "erikkenniń ermegine balap", ulttyq sanasy kemshindi sóz súımenimen túıredi

22 mamyr 2024 591

Ult rýhanıatynyń saıypqyrany, tereń tanymdy qalamger, bıik bolmysty jazýshy Muhtar Maǵaýın eldegi eltańbany ózgerýge qatysty aıtylyp jatqan dúrbeleńniń jazý arqyly jónin atty. Qalamger tańbalanǵan «Eltańba ózgermek» atty tolǵaý saryndy maqalasy oqyrmandar arasynda qyzý talqyǵa túsip, aqparattyq keńistikte keń óris alyp jatyr, dep habarlaıdy Alash.KZ ulttyq portaly. 

Qurmetti oqyrman, nazarlaryńǵa maqalanyń tolyq nusqasyn usynamyz:

«Qazaqstannyń otyz jyldan beri turǵan memlekettik gerbi, ıaǵnı bizdiń negizgi eltańbamyz ózgermek. Prezıdent Q.Toqaev tikeleı jarlyqqa parapar nusqaý berdi.

Qandaı qajettilik?

Jalpy jurtqa túsiniksiz eken. Nútonnyń «Búkilálemdik tartylys zańy» da jalpyǵa uǵynyqsyz. Uǵynyqsyz ǵana emes, kópshilik jurtqa beımálim. Ózimizge taqap kelsek, Abaıdyń óleńderin de kóringen kisi túsine bermeıdi. Alaıda, Abaıdy birjola mansuq qylaıyq degen uran estimedik. Nútonnyń atyndaǵy áıgili zańdy ózgertý týraly sóz de joq.

Bizdiń eltańba saýatty, saýatsyz biraz adamǵa túsiniksiz ǵana emes, eskiliktiń qaldyǵy, baıaǵy sovettik gerbtiń kóleńkesi sıaqty kórinbek. Óıtkeni... bitimi sheńbershe keıipti. Sovetke eshqandaı qatysy joq qanshama jurttyń osy elıps, nemese dóńgelekshe taǵy qanshama eltańbasy bar... Dese de, uqsaıdy. Eń bastysy – joǵaryda, qaq tóbede bes quıryqty juldyz tur...

Endeshe... Amerıka Qurama Shtattarynyń memlekettik týynda... bir emes, elý juldyz bar. Al Túrkıa jumhurıatynyń týynda, bir ózi júzge tartar, qasqaıǵan jalǵyz juldyz. Amerıkanyń ala týynda jypyrlaǵan kóp kórinbeıdi, Túriktiń qan-qyzyl týynda jáne jalǵyzsyrap turǵan joq. Taǵy qanshama eldiń týyndaǵy jáne qanshama juldyz. Eshkim eshqaısyn sovettik juldyzben shendestirip kórmegen. Anyǵy – bizdiń juldyz da álemdik sypattaǵy tańba. Iaǵnı, bastapqy sózdi keıingi qostaýshylar maquldap dáıektemek synyqqa syltaý.

Endi, búgingi qoldanystaǵy eltańbamyzdyń syn-sypaty týraly jalpylama sóz aldynda, ótkenge azǵana sheginis.

Qazaq qaýymyn talyqtyrǵan táýelsizdik – Sovettik jyrtqysh ımperıa tarap ketkennen soń, barlyq jurttyń artynda kelgeni maǵlum. Bizdiń azatker halqymyzdyń kerenaý jaıbasarlyǵy emes. Sol bir tusta Qazaq eliniń Birinshi basshysy bolyp otyrǵan Nazarbaevtyń, keıinde jazylyp júrgendeı, tartynshaq saqtyǵy da emes, kópe-kórneý ulttyq opasyzdyǵynyń nátıjesi. Toqtaýsyz ydyrap bara jatqan sovettik qyzyl ımperıanyń tym qursa bir bóligin budan ári ustap qalý úshin Myısyz Mekaıyl – qaıtkende topas shovınıs Gorbachevtiń óz qolymen otyrǵyzǵan satellıt rezıdenti Nazarbaevtyń sanaly túrdegi, kúıki esep-qısabynyń naqty kórinisi bolatyn.

Hosh. Tún – túrilmeıin dese de, tań atty. Bútkil qazaq halqy bir jarym ǵasyr boıy ańsaǵan, rıasyz tilegen táýelsizdik endi shet jurt shylaýyndaǵy bıleýshi agenttiń qyrsyǵyna qaramastan, jarıaǵa shyqty. De-úre, shartty túrde bolsa da.

Amal joq, Túrkıa men Irannan bastap, Amerıka Qurama shtattary, bútkil dúnıe júzi tanyǵan jańa eldiń memlekettik jańa qurylymyn qalyptaýmen qatar, derbestik kórinisi – ataýly rámizderin de belgileý shart edi. Sóıtip, osy, asa qajetti syrtqy belgilerdi aıqyndaý úshin, órisi keń, bilgir sanalǵan ult zıalylarynyń bir toby tartylǵan, ókimettik arnaıy komısıa quryldy. Shamasy otyzǵa tarta alpaýyt.

Áýelgi kezekte tý men gerb, budan soń memlekettik gımn jobasy maquldanyp, parlament bekimine usynylýǵa tıis eken.

Sonymen, ishinde biz de bar, aıqyndaýshy, tutas bir top jumysqa kirisip kettik. Jumys bolǵanda, alǵashqy nusqalardy talqylaý jáne eń táýirin irikteý. Bul – jappaı teńdik, ıaǵnı ul men quldyń dárejesi birdeı, eshkimniń sózin eshkim qaperine almaıtyn, ataýly otyz kisi qyryq jaqqa tartqan, berekesiz, alaquıyn zamannyń bastaýy eken. Bir jarym, álde eki aı mejesinde jeti-segiz ret jınaldyq.

Alǵashqy kúnnen bastap-aq bar sharýa teriske aınalǵan.

Eń aldymen – memlekettik tý jobasyn qabyldaý kerek edi. Arǵy qazaq eskiliginen jáne ataýly rámizder jóninen birshama habardar bolǵandyqtan, men áýelgi bir kezekte naqty usynys túsirip edim. Táýelsizdik týy qandaı bolýy kerek? Eń aldymen óń-túsine kelisip alaıyq. Sodan soń osy tý betinde bekitiletin rásim jónine. Meniń usynysym – burnaǵy Qazaq SSR-nyń týy tym óńdi jáne kórneki edi, qaıtkende búgingi táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy nusqasy, eń bastysy – eldiń menshikti shekara aımaǵy naqty belgilengen kezdegi óz týymyz, árıne, sol qalpynda jaramsyz, dese de, keri aınaldyrsaq, qyzyldyń ornyna – kók, kóktiń ornyna qyzyl, árıne, basqasha ólshemmen, qaıtkende, bizdiń erkin baıraǵymyz – qyzyl men kóktiń ózara astasýy negizinde qalyptanýy lázim... Bul sózge jalpy jurt óre túregeldi. Qyzyl – ol sovettik sımvol, aýlaq, desti. Men: táýelsiz Túrkıanyń baıraǵy – túgeldeı qyzyl, Avstrıa, Polsha, taǵy qanshama jurttyń memlekettik týy – qyzyl aralas, qyzyl tús – jalaýdyń túsin ashady, jáne eskilikti qazaq týlarynyń bir parasy qyzyl tústi bolǵan, dedim. Eshkim qabyldamady. Sonymen, ótken sovettik zaman qaldyǵy retinde qyzyl tústen qutyldyq. Osyǵan oraı, jańa týymyzdyń túsi de aıqyndalmaǵan.

Budan soń, tý betindegi tańba týraly aıtqan edim. Baıaǵy Túrik qaǵanattary zamanynda kórinis bergen, Altyn Orda tusynda birjola ornyqqan, Qazaq handyǵy dáýirinde odan ári jalǵasqan, álemge áıgili Tóre- tańba bar. Árqıly keıipti, alaıda negizi ortaq, basy birikken úsh tarmaq. Arydaǵy qazaq týy saqtalmaǵan, biraq Altyn Orda zamanyndaǵy tarıhı dokýmentterde jappaı kórinis beredi, budan sońǵy qazaq handarynyń qulpytastarynda qaz-qalpynda tur, bizdiń memlekettik, eń negizgi tańbamyz, sodyqtan da Tóre-tańba atalǵan, tórelerdiń, ıaǵnı han tuqymynyń belgisi emes, ulttyq, ıaǵnı eń basty, tańbalardyń tóresi – Tóre-tańba atanǵan, dedik. Burnaǵy tarıhty moıyndamaıtyn, endi túgeldeı demokrat shyqqan jalpy jurt jappaı qarsy boldy, tipti, Abylaı han áýleti Shota Ýálıhanovtyń ózi maquldaı almady, anyǵy – óz atalaryna tartyp otyr degen aıyptan qoryqty. Sonymen, qazaqtyń arǵy babalar zamanynan kele jatqan, kemi on bes ǵasyrlyq tarıhy bar Tóre- tańba da mansuq boldy.

Sóz aıaǵyn soza bermeıin, Memlekettik rámizderdiń qym-qýyt talqysy men qısynsyz qabyly týraly budan kóp buryn, arnaıy jazsam kerek. Túptep kelgende, áýelgi bir nusqasy ótpeı qalǵan búgingi týymyz parlament talqysynda tótesinen qabyldandy. Aıta ketý kerek, myna biz qarsy bolǵan, ádettegishe ataýly komısıa kópshilik daýyspen maquldap, usynǵan, túrkı-ıslamdyq aı men qazaqy shańyraq tańbaly nusqasy da eshqandaı syn kótermeıtin. Al aqyr túbi búginge jetken kók baıraǵymyzdyń betinde qanshama shımaı – tek Qazaqstannyń tolyq kartasy ǵana kirikpeı tur edi. Ony da kezinde jazǵanbyz.

Al memlekettik gımnniń jóni basqasha sheshildi. Men ataýly komısıa músheliginen bas tartqam. Biz qatyssaq ta dáp osylaı sheshiler edi. Ótkendegiden de soraqy jaǵdaı. Qazaqstan gımni, jańasha termınologıa boıynsha ánuran, Úsh Júzdiń úsh ókiliniń qatysýymen ǵana jazylýǵa tıis deıtin soraqy nusqaý túsipti. Bizdiń dámeli aqyndarymyz úsheý-úsheýden birige bastapty. Aqyry ne bolǵany maǵlum. Tórtinshi Júz esebinde áıel zaty kirigip, eń joǵarǵy bılik tarabynan maqul tapty. Sózi de qorash, súreńsiz. Sol tórt aqynnyń qaısy bolsa da, jekeleı jazsa, budan áldeqaıda artyq shyǵar edi. Kóp uzamaı, osynyń ózi joqqa aınaldy. Jamandyǵynan ǵana emes. Bul kezde az-maz jan bitken opozısıa árbir jıynda «Meniń Qazaqstanym» deıtin áýendi shyrqap aıtady; sonyń áseri me, basqa bir kesel me, ataýly toılar men merekeli otyrystarda, taǵy da osy kórinis. Iaǵnı, dúnıe teriske aýyp bara jatyr eken. Iaǵnı, qaterdiń aldyn alý kerek. Sóıtip, «Meniń Qazaqstanym» gımnge, keshirińiz, ánuranǵa aınalyp shyǵa berdi. Shynynda da án. Kádimgi án. Tartymdy, táp- táýir. Alaıda, ulttyq gımnniń saryny basqasha bolsa kerek-ti.

Sonymen, memlekettik eń basty eki rámiz – tý pen gımn, shyn mánisinde óziniń aty men zatyna sáıkespeıtin, tym álsiz, álsiz bolmasa da shalaǵaı shyqty. Ózgertsek, eń aldymen osy ekeýin jańartý qajet edi.

Al erteńgi kúni múlde teriske aınalmaq «eltańba», ıaǵnı memlekettik gerb – osy úsh nysannyń ishindegi ozyǵy bolatyn. Jáne naǵyz ulttyq sypattaǵy. Jáne ejelgi tarıh pen búgingi kún berik jalǵastyq tapqan.

Qanatty, múıizdi qos arǵymaq. Bul – Kóne ǵun, Ejelgi Túrik zamanynan kele jatqan, áspetti, rásimdi nysan. Qanatty tulpar, múıizdi tulpar. Qadym ǵasyrlardan tartylǵan, etene tarıh tańbasy jáne eshkimge uqsamaıtyn, taza ulttyq sımvol.

Endi, qazaqtyń qazaqtyǵyn áıgileıtin, áýlıe rámizden bas tartýymyz kerek eken!..

Osy oraıda, el astanasy Qara-Ótkeldegi Aq Orda – Prezıdent saraıynyń ushar tóbesinde bekigen... taǵy bir ulttyq belgimiz joqqa aınalypty. Ornynda – shanshylyp, fýtbol doby tur. Tárizi, dop emes, jer sharynyń belgisi. Bar álemdi biz ustap tur ekenbiz. Bastapqy nusqada jaıylǵan qos qanatynyń eki shalǵaıy ishke qaıyrylǵan Búrkit edi ǵoı. Túrik qaǵanatyna tán rámiz bolatyn! Kúl-Tegin tájiniń mańdaıynda tur. Keıingi bar aıyrma – barelef bederindegi búrkittiń basy – tupa-týra emes, oń jaqqa buryla bitken. Kórnekilik úshin. Kim de bolsa, Qazaq tarıhynyń bilgiri, jáne ulttyq sanasy joǵary, áldebir músinshiniń ozǵyn tanymy men utyrly eńbegi. Endi qazirgi kúnde Prezıdent saraıy osy, ulttyq sypattaǵy jalǵyz belgisinen aırylypty. Kelesi kezekte – eń negizgi tańbamyz – memlekettik gerb te ulttyq turǵysynan birjola aýlaqtamaq.

Qaı jaǵynan alǵanda da, qıyn demeıik, kúrdeli ahýalda turǵan Qazaq respýblıkasynda ońdaıtyn, túzeıtin, jetildiretin basqadaı bir qam- qareket qalmaǵan sıaqty. Sypaıylap aıtqanda, erikkenniń isi. Sonymen qatar, ulttyq ıdeıa, ulttyq tanym, ulttyq sypatymyzǵa ólsheýsiz zıan keltiretin qısynsyz jaǵdaıat.

12-13.İV.2024, Kemer, Túrkıa».

Bul maqala týraly ne oılaısyz?