Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

Qazaqtyń uıqysy bólinip, sana túsip, aldym qalaı bolar dep, alysqa kóz sala bastaǵany jerin ala bastaǵannan berli...

17 mamyr 2024 253

Semeı gýbernatory Troınıtskiı Týlaǵa gýbernator bolyp, onyń Týer ýıtse-gýbernatory Shernetsov degen kelmekshi. Troınıtskiı qazaqtyń qazaq ekendigin umyttyrmaı, esine túsirip otyratyn gýbernator edi. S.sınod pen jer jumysynyń bas mekemesi qazaq pen orysty aýyl úı qondyryp, jaqyndastyryp, dinin, atyn joǵaltyp, orys qylyp, sen – qazaq, biz – orys, ony umytpa, – dep, qazaqtardyń esine salyp otyratyn edi. Semeı qazaqtarynyń kóbine Troınıtskiıdiń qazaq balasyna sýyq júzben qaraǵany tynyshsyz kórinse de, birsypyralaryna jaǵymsyz da bolmap edi: adal kásippen tamaǵyn asyraı almaı júrgen beısharalardyń kóbine tamaq asyrarlyq kásip tabylyp edi. Adal jolmen adamdyqqa jete almaı júrgenderge jol tabylyp edi. Jalǵan jala, jasyryn shaǵym degen jaýynnan sońǵy kenedeı qaýlap, órip edi. Sondyqtan, oılaımyn, Troınıtskiı ketkenine súıinetin de, kúıinetin de qazaqtar bolarǵa kerek dep. Bul Semeı oblysynyń ǵana qazaqtary týraly aıtylǵan sóz.

Qazaq jurtyn túgel alyp sóılegende, qazaq oblystaryna qoıylatyn gýbernatorlar týraly eki túrli pikir bar. Biri-búgingini oılaǵandyǵy aıtylatyn pikir, ekinshi – erteńgini oılaǵanda aıtylatyn pikir. Sońǵy pikir boıynsha, qazaq oblystarynda – Semeıde bolǵan Troınıtskiı, Torǵaıda bolǵan Astyraqovskiı syıaqty gýbernatorlar bir jaǵynan qazaqqa jaısyz bolǵanymen, ekinshi jaǵynan jaǵymdy bolmaqshy: ondaı gýbernatorlar, áýeli, qazaqtyń qazaq ekendigin umyttyrmaı, esine salyp otyrmaqshy, ekinshi, qazaqty qysyp, tyqsyryp, tynyshsyz bolsa, qalyqtyń uıqysy sergek bolmaqshy. Qoıǵa qasqyr shappasa, qoıshy da, qoja da qoraǵa keler qorynyshty umytady deıdi. Qazaq jerin mujyqqa bere bastaǵan soń ǵana qazaq qaıda otyrǵanyn bile bastaǵan. Qazaqtyń uıqysy bólinip, sana túsip, aldym qalaı bolar dep, alysqa kóz sala bastaǵany jerin ala bastaǵannan berli. Sondaıdan tájirıbe aıtyp, birsypyra adamdar oılaıdy: qalyqty qansha qysqanmen, qysylǵannan jany shyqpaıdy, qysqan saıyn shynyǵyp, qalyq shıraı beredi. Uıyqtaǵandardyń uıqysy ashylyp, oı túsýine ondaı gýbernatorlar sebepker bolady. Sondyqtan Troınıtskiı men Astyraqovskiı syqyldy gýbernatorlar qazaq oblystarynda bolyp ketkeni de paıdaly dep. Birsypyralary ol jaǵynyń paıdasynan bezip, ondaı gýbernatorlardy kórsetpesin dep, qolyn jaıyp, Qudaıdan tilek tileıdi.

Troınıtskiı ketkenine kim súıinip, kim kúıinip jatqanynan habarym joq. Óz basym Troınıtskiıge alǵystan basqa esh nárse aıtpaımyn. Óıtkeni jalǵan jala, jasyryn shaǵymǵa ınabat etip, buldaýshy bolmasa, meniń ústimnen jasyryn shaǵym bolmas edi. Jasyryn shaǵym bolmasa, men Qarqaralydan Orynborǵa qýylmasam, Qarqaralyda turyp osy istep otyrǵan isimdi isteı almas edim. Elý-alpys balaǵa ǵana arnap bergen sabaqtan alty milliıon qazaqty alalamaı istep otyrǵan isimdi artyǵyraq kóremin.

Ahmet BAITURSYNULY

"Gýbernator ózgertilýi" maqalasynan, 1914 jyl

Derekkóz: A.Baıtursynuly. Alty tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. V tom. - Almaty, 2013

Alash.kz ulttyq portaly

Bul maqala týraly ne oılaısyz?