Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

Qazaqstannyń ulanǵaıyr jerine mańyzdy ózgeris enýi múmkin

04 sáýir 2024 395

 Qazaqstannyń qurlyqtaǵy jeri alda úlkeıýi múmkin. Bul týraly Kólik mınıstri Marat Qarabaev baıandady, dep habarlaıdy Alash.kz Inbusiness.kz saıtyna silteme jasap.

Óıtkeni Kaspıı teńiziniń túbin tereńdetý boıynsha keń aýqymdy jumystar bastaldy. Onyń barysynda jaǵaǵa orasan zor kólemde topyraq shyǵarylady. El Úkimeti teńiz astynan alynǵan topyraqty paıdalaný arqyly port janynda jańa alańdar quratyn boldy.

Aldyn ala esepterge sáıkes, nátıjesinde elimizde, buryn teńiz bolǵan jerde jalpy aýdany 171 gektardy quraıtyn jańa qurlyq jer paıda bolady.

Kólik mınıstri Marat Qarabaevtyń aıtýynsha, qazirgi kezde Kaspııdegi keme qatynasy qarqyndy ósip keledi, sonymen birge Kaspıı teńizi jaǵalaýynan keri sheginip, qatty taıazdanyp barady. Munyń bári Úkimetke úlken syn bolyp tur. Bul odan navıgasıalyq qaýipsizdik júıesin jedeldetip qurýdy talap etedi.

Marat Qarabaevtyń aıtýynsha, teńiz kóligi boıynsha Aqtaý jáne Quryq porttarynyń ótkizý qýaty 21 mıllıon tonnany quraıdy. Alaıda byltyrǵy bir jyl ishinde otandyq teńiz porttary arqyly 7 mıllıon tonnadan astam ǵana júk tasymaldanǵan. Kórsetkish jyl saıyn artyp keledi, biraq áleýet tolyqqandy iske jaratylmaı tur.

Teńizdegi keme qozǵalysynyń qaýipsizdigin arttyrý maqsatynda memlekettik Aqtaý jáne Quryq porttarynyń aıdynynda teńiz túbin tereńdetý jumystary qolǵa alynýda. Osy jáne basqa da jobalardy júzege asyrý qazaqstandyq teńiz aılaqtary arqyly artylatyn júk kólemin 10 mıllıon tonnadan asyrýǵa múmkindik beretin kórinedi.

Kaspıı teńizi deńgeıiniń tómendeýi 1998 jyly bastaldy. Sonyń ishinde bertindegi 3 jylda, 2019-2022 jyldary teńiz deńgeıi 72 santımentrge tómendep ketti.

Saldarynan, iri Aqtaý, Quryq porttarynyń ózine kemelerdiń taıap kelýi qıyndaǵan. Kelgenniń ózinde, túbi teńiz tabanyna tirelip, qaırańdap qalmaýy úshin syıymdylyǵy 12 myń tonnalyq munaı tankeri qazirgi ýaqytta tek 10 myń tonnadan asyrmaı tıelýge májbúr. 6,5 myń tonnalyq qurǵaq júk kemeleri árbir qatynaǵan saıyn 450-500 tonna júkti jete artpaı, bir bóligi bos ketedi.

"Budan basqa, Kaspııdiń boıynda "Baýtıno", "ErSaı", "Sarja" sıaqty jekemenshik teńiz aılaqtary bar. Teńizdiń tartylýyna baılanysty bul nysandarda da tereńdetý jumystaryn júrgizý qajet. Alaıda olardyń jekemenshik bolýy sebepti, bul jumystarǵa memleket tarapynan qarajat kózdelmegen. Osyǵan baılanysty, port ınfraqurylymyn damytý maqsatynda, kásipkerlerdiń ınvestısıalyq jaýapkershiligin eskere otyryp, tıisti jańa mehanızmderdi engizý pysyqtalady", – dedi mınıstr M.Qarabaev.

Aqtaý jáne Quryq porttarynyń akvatorıalaryn tereńdetý jumystaryn júrgizý 2024-2025 jyldarǵa josparlanǵan. Jumys jedeldetilip, byltyr bastalyp ketti. 2023 jylǵy jeltoqsannyń basynda aldymen, Quryq portynyń akvatorıasyn batımetrıalyq zertteý jumystary júrgizildi. Atalǵan portta tereńdetý jumystary bıylǵy jyldyń shilde aıynda aıaqtalýǵa tıis. Bul jumysqa eýropalyq iri "Jan De Nul" kompanıasynyń tehnıkasy jumyldyrylýda.

Endi bıyl Aqtaý portynyń aıdynyndaǵy jumystar bastalýy kerek.

"Tereńdetý jumystary Kaspıı teńizi deńgeıiniń tómendeýi problemasyn sheship, porttyń termınaldyq qýattaryn odan ári ulǵaıtýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq teńiz túbinen shyǵarylǵan topyraqty paıdalaný arqyly port janynda jańa alań-aımaqtar paıda bolady. Aldyn ala esepterge sáıkes, onyń aýmaǵy 171 gektardy quraıdy", – dep málim etti Kólik mınıstrligi.

Vedomstvonyń dereginshe, bul ýchaskelerde jańa logıstıkalyq termınaldardy salý úshin Abu Dhabi Ports, Rhenus jáne Shandong Port sıaqty álemdik jetekshi ınvestorlarmen jumys júrgizilýde.

Sonymen qatar, 2024 jyly Aqtaý portynda konteınerlik habty salý jumystary bastalýǵa tıis. Jobany iske asyrý úshin Lánúngan portymen tıisti kelisimshartqa qol qoıyldy.

Quryq portynda 2023 jyly astyq termınaldarynyń qurylys jumystary aıaqtaldy. Odan basqa, port aýmaǵynda qurǵaq júkterdi (generalnye grýzy) jáne "jasyl sýtegini" tasymaldaýǵa arnalǵan termınaldar salynady.

Jalpy, Quryq portynyń termınaldaryn damytýǵa baǵyttalǵan ınvestısıalardyń kólemi 200 mıllıon dollardan aspaq.

Teńiz porttaryna irgeles temirjol ınfraqurylymyn damytý boıynsha "Beıneý-Mańǵystaý", "Jaryq-Sekseýil" jáne "Shalqar-Quryq" temirjol ýchaskelerinde uzyndyǵy 404 shaqyrym ekinshi joldardyń qurylysy josparlanýda. 5 stansıada modernızasıalaý jumystary júrgiziledi, sondaı-aq "Shalqar-Beıneý" ýchaskesinde avtobloktaý engiziledi. Bul is-sharalar 2030 jylǵa deıingi magıstraldyq temirjol jelisin jańǵyrtý josparynda qarastyrylǵan. Oǵan qosa, Aqtaý portynyń jańa termınaldaryna qosymsha joldar tartylyp, tıisti stansıalyq ınfraqurylym júrgiziledi.

Jalpy, Aqtaý portynyń akvatorıasynda jáne oǵan jaqyndaý kanalynda teńiz túbin tereńdetý jumystaryn júrgizý 2025 jyly tolyqqandy aıaqtalady dep kútilýde. Bul iri jobaǵa "Qazaqstan temir joly", "Aqtaý teńiz saýda porty" ulttyq kompanıalary jaýapty. Osy iske jalpy somasy 18,1 mıllıard teńge búdjetten tys ınvestısıa tartylmaq. Bul aldyn ala baǵalaý: shyǵyn kólemi jobalyq qujattama ázir bolǵannan keıin naqtylanady.

Kaspııdegi ekinshi basty portymyz – Quryq teńiz aılaǵynyń akvatorıasynda jáne oǵan kemelerdiń jaqyndaýyna arnalǵan arnasynda teńiz túbin tereńdetý jumystary bastalyp ketti. 2024 jyly aıaqtalýy shart. Bul jobaǵa "QTJ" ulttyq kompanıasy, "Quryq porty" JSHS, "SEMURG Invest" JSHS jaýapty dep belgilengen. Jobanyń aldyn ala quny – 25,8 mıllıard teńge bolmaq. Munyń búdjetten tys qarajat bolatyny anyqtaldy.

Kaspııdegi jekemenshik port – Ersaı termınalynyń aıdynynda jáne oǵan kemelerdiń kelýin qamtamasyz etetin kanalynda teńiz túbin tereńdetý jobasyna "Ersaı Kaspıan konstrýktor" JSHS jaýapty bolmaq. Joba quny qujattamalary daıyndalǵan soń anyqtalmaq. Bul jumystardy 2025 jyly aıaqtaý qarastyrylýda.

Sarapshylar ulttyq kompanıalarǵa tereńdetý jumystary barysynda alynǵan teńiz qumyn paıdalanýǵa jáne satýǵa quqyq berýdi usynady. Olar jer qoınaýyn paıdalanýshy bolmaǵandyqtan, ázirge ondaı quzyry joq. Kaspıı qumy maqpaldaı jumsaq. Onyń ústine teńiz tuzy aralasqandyqtan, emdik maqsattarda qoldanýǵa da jaraıdy.

Budan bólek, sarapshylardyń pikirinshe, eger teńiz astynan shyqqan topyraq pen qum avtomobıl joldaryn jáne basqa qurylys jumystaryn júrgizip jatqan kásiporyndarǵa satylsa, bul ulttyq kompanıalarǵa qosymsha tabys kózi bolady, ári salǵan ınvestısıalaryn tez qaıtarýǵa septeser edi. Bul óz kezeginde jobalarǵa jumsalatyn búdjettik shyǵyndardy tómendetedi.

Atap ótetin jaıt, ekologtar Kaspıı túbin tereńdetý teńizdiń florasy men faýnasyna úlken zalal keltirýi múmkin dep dabyl qaǵyp keledi. Olardyń da pikiri, usynystary mindetti túrde eskerilgeni jón. Óıtkeni búginde taǵy da ıtbalyqtar qyrylýda. Mańǵystaý óńirinde 80-nen astam ıtbalyqtyń óleksesi tabylǵan. Mańǵystaý oblysynyń ekologıa departamenti sýdyń synamasyn aldy. Veterınarlyq stansıa qyzmetkerleri ólekselerdiń tinderin zertteýge aldy.

Osy oraıda bıyl Kaspıı jaǵalaýyndaǵy Mańǵystaý oblysynyń shekarasynyń keńeıgeni jarıalandy. Bul týraly oblystyń jer qatynastary basqarmasynyń basshysy Nurjan Qarjaýbaı habarlady.

Naqtylaǵanda, 2024 jylǵy qańtarda tıisti sheshim qabyldanyp, Mańǵystaý oblysynyń shekarasy resmı túrde keńeıtilgen eken. Óńir terıtorıasynyń shegine qosylǵan jerdiń jalpy aýdany shamamen 722 myń gektardy quraıdy. Bul jer telimi "Qazaqstannyń sý qorynyń jerleri" kategorıasyna jatady jáne Qazaqstannyń shekarasynyń ózgergenin bildirmeıdi. Iaǵnı, Qazaqstanǵa tıesili teńiz aýmaǵynyń bir bóligi oblystyń ıeligine qosylyp otyr.

Mańǵystaý oblysynyń shekarasyn keńeıtý jumystary ary qaraı jalǵasady dep josparlanǵan.  

"Qazaqstannyń jáne Mańǵystaý oblysynyń Kaspıı teńizindegi terıtorıalyq sý aıdynynyń syrtqy shekarasyn jáne enin esepteý úshin bıylǵy jyly tıisti sharalar qabyldaý júkteldi. Tapsyrma aıasynda oblystyń aýmaǵyna jalpy aýdany 1 mıllıon 638 myń gektardy nemese 12 teńiz mılin quraıtyn jer ýchaskesi qosylady", – dedi Nurjan Qarjaýbaı.

Teńizdiń elge tıesili qalǵan bóligi Atyraý oblysyna kirýi múmkin.

Jalpy, teńiz ary qaraı da tartyla berse, Qazaqstannyń qurlyqtaǵy terıtorıasy odan ári keńeıe túsýi ǵajap emes.

Bul maqala týraly ne oılaısyz?