Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

Qazaqstannyń munaı óndirisi qandaı kedergige tap boldy?

27 naýryz 2024 233

Burynǵy bılik tusynda Qazaqstannyń №1 sheteldik ınvestory dep dáriptelgen "TSHO-ǵa" qatysty memlekettiń kóńiltolmastyǵy kúsheıe bastady.

Birinshiden, Ekologıa jáne tabıǵı resýrtar mınıstri Erlan Nysanbaevtyń aıtýynsha, kompanıa ekologıalyq talaptardy buzyp otyr dep, jazady inbusiness.kz óz saraptamasynda. 

Mysaly, 2023 jyldyń qorytyndysynda, aldyńǵy 2022 jylmen salystyrǵanda aýaǵa zıandy shyǵaryndylardyń 3,3%-ǵa jáne dalaǵa tógindilerdiń 8%-ǵa tómendeýine qol jetkizildi. Zalaldy shyǵaryndylar lımıtiniń eń úlken tómendeýi boıynsha "Qashaǵan" ken ornyn ıgerip jatqan North Caspian Operating Company N.V kóshbasshy atandy: jylyna 12,4 myń tonnaǵa, 34%-ǵa azaıtqan. Tipti ArcelorMittal Temirtau-dyń ózi – jylyna 40 myń tonnaǵa nemese 16%-ǵa kemitken.

Ekologıalyq zańnamany saqtamaý boıynsha "TSHO" kerisinshe, antılıder atandy. Sondyqtan Ekologıa mınıstri Erlan Nysanbaev lastaýshy zattardy qorshaǵan ortaǵa ruqsatsyz tastaǵany úshin eń úlken aıyppul "Karabatan Utility Solutions" JSHS-ine (7,2 mlrd teńge) jáne "Teńizshevroıl" JSHS-ine (2,8 mlrd teńge) salynǵanyn aıtty. Aıyppul óndirilipti.

Ekinshiden, TSHO ondaǵan myń jumysshysyn jyl saıyn jumystan shyǵarýda. Mysaly, Teńiz ken ornyn "Keleshek keńeıtý jobasyndaǵy" (KKJ) qurylys-montajdaý jumystarynyń úlken bóligi aıaqtaldy degen sebeppen, byltyr 39 myńnan astam jumysshyny jumysynan shyǵaryp tastady.

Olardyń bárine jumys taýyp berý – bıliktiń "bas aýrýyna" aınaldy. Taıaýda, 2024 jylǵy 14 naýryzda Premer-Mınıstrdiń orynbasary Tamara Dúısenova Atyraý oblysyna jumys saparymen barýǵa májbúr boldy. Sonda Úkimet basshysynyń orynbasaryna "Teńizshevroıl" JSHS-niń bas dırektory Kevın Laıonmen daýysyn qataıtyp sóılesýge týra kelipti. Dúısenova hanym TSHO basshylyǵy óndiris oryndarynda qalǵan qazaqstandyq jumysshylardyń eńbek quqyqtaryn qorǵaýǵa jáne eńbek qaýipsizdigi talaptaryn qatań saqtaýǵa tıistigin nyqtady. Oryndaı qoıar ma eken?

Onyń ústine jumyssyz qalǵandardy TSHO keri alýǵa qulyqty emes. Úkimet óz aqparatynda "óńirde Teńizdegi "Keleshek keńeıý jobasynyń" aıaqtalýyna baılanysty qyzmetkerlerdiń jumystan bosatylýy" endi jergilikti bıliktiń problemasy ekenin ashyq jazady. Oblys ákimdigi bergen derekke saı, byltyr jumystan bosatylǵandardyń 96%-yna túrli áleýmettik kómek berilipti. Biraq kómek turaqty jalaqyny aýystyra almaıdy.

Atyraý oblystyq ákimdigi TSHO "tárk etken" eńbekkerlerdiń tek jartysynan astamyn jumyspen qamtı alǵandaryn moıyndady. Onyń ishinde ýaqytsha jumysqa turǵandar da jeterlik. Ózgelerine memleket, amalsyz, áleýmettik tólemder taǵaıyndaǵan. Taǵy bir bóligi basqa mamandyqtardy jańadan ıgerýi úshin oqý kýrstarynan ótti.

Degenmen, Úkimetti kóbirek túńiltip otyrǵany – "Teńiz" ken ornyn "Keleshek keńeıtý jobasynyń" (KKJ) shekten tys qymbattap ketkeni boldy. Onsyz da "ýdaı" jobanyń mine, 1,5 mıllıard dollarǵa taǵy qymbattaǵany jarıa boldy. Bul týraly Bloomberg málim etti.

"Qazaqstandyq Teńiz "sýpergıgant" ken ornyn ıgerý jobasynyń operatory – amerıkalyq Chevron jobany keńeıtý úshin qajetti salymdar kólemin qaıtadan ulǵaıtty. Álemdik alpaýyt munaı ken ornyndaǵy óndiristi keńeıtý quny taǵy 1,5 mlrd dollarǵa ósip otyr. Budan buryn, byltyrǵy 2023 jylǵy qazanda joba operatory "Teńizdiń" qunyn 4%-ǵa arttyratynyn jarıalaǵan bolatyn. Saldarynan, óndiristi keńeıtý shyǵyndary sonda 47 mıllıard dollarǵa jýyqtady. Buǵan óndiristi iske qosýdyń kútilgennen anaǵurlym baıaý júrýi yqpal etti. Endi bul san shamamen 48,5 mıllıard dollardy quraıdy", – dep habarlady Bloomberg agenttigi.

Salystyrsaq, bastapqyda TSHO Úkimetti "Keleshek keńeıtý jobasy" ári ketse, 12 mlrd dollarǵa túsedi dep sendirgen edi.

"Teńiz" ken ornynda qara altyn men kógildir otyn óndiriletin aýmaqty arttyrý jáne tereńdetý jobasy bılikti ábden yǵyr etti. Merzimi birneshe ret keıinge shegerilýmen keledi. Áý basta joba 2022 jyly túpkilikti qoldanysqa beriletini málimdeldi. Artynsha, merzimi 2024 jylǵa syrǵydy.

Bıylǵy jyldyń basynda iske qosý qaıtadan keıinge qaldyryldy. Operator 2025 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda el ıgiligine tapsyrýǵa sóz berdi. Ol ýádesinde tura ma, onysy belgisiz.

"Teńiz" ken ornynyń qory kem degende 3,2 mıllıard tonna munaıdy quraıdy. Ondaǵy óndiristi keńeıtpeı, el Úkimeti qara altyn óndirisi boıynsha josparly mejelerine jete almaıdy. Jetpese, el búdjetiniń trıllıondap artqan tapshylyǵyn "jaba" almaıdy.

Mysaly, Úkimet qaýlysymen bekitilgen "Asa iri munaı-gaz jáne munaı-gaz hımıasy jobalaryn damytýdyń 2023-2027 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyna" sáıkes, 2027 jylǵa qaraı Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Qashaǵan ken oryndarynda munaı óndirý deńgeıin 105,5 mıllıon tonnaǵa deıin, gaz óndirisin 82,1 mıllıard tekshe metrge deıin arttyrý mindeti bekitildi.

Ken ornyn ıgerip jatqan "Teńizshevroıl" kompanıasynyń 50% aksıasyna amerıkalyq Chevron jalǵyz ózi ıe. Qalǵan aksıalarǵa reseılik "LÝKOIL", amerıkalyq ExxonMobil jáne "QazMunaıGaz" ulttyq kompanıasy bólisken. Iaǵnı, amerıkalyq qos kompanıa "Teńiz" ken ornynyń 75%-yn enshiledi. QMG onyń qarjylyq sheshimderine salmaqty yqpal ete almaıdy.

Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Oljas Baıdildınov "keleshek keńeıtý jobasy" afera-aldaý emes pe?" dep suraqty tótesinen qoıatyn kez jetkenin aıtty.

Sarapshy elge jylyna 12-13 mıllıon tonna qosymsha munaı ákelýge tıis KKJ úshin bastapqyda 12 mıllıard dollar ınvestısıa salý qajet bolatyny aıtylǵanyn qaperge saldy. Sodan soń búdjeti 25 mıllıard dollarǵa deıin shyǵandap shyǵa keldi. Qymbatshylyqty aqtaý úshin oǵan "Teńiz" ken ornynda saǵalyq qysymdy basqarý (Saǵalyq qysymdy basqarý baǵdarlamasy nemese SQBB, oryssha PÝÝD) da kiretini málimdeldi.

Bertinde, jobany júzege asyrý ortasyna taıaǵanda 37 mıllıard dollardan arzanǵa jasaý múmkin emestigi jarıa etildi. Búginde shyǵyndaryn 48,5 mıllıard dollarǵa baǵalap otyr.

Sonymen birge aıaqtaý merzimi de ary ysyryldy. Úkimet buǵan bas ıgen syńaıly. 2024 jylǵy 15 aqpanda "Shevron" kompanıasynyń Eýrazıalyq bólimshesiniń basqarýshy dırektory Derek Magnesspen kezdesken elimizdiń jańa Úkimet basshysy Oljas Bektenov "Teńiz ken ornynda saǵalyq qysymdy basqarý jáne keleshek keńeıtý jobalarynyń sáıkesinshe – 2025 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda jáne 2024 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda aıaqtalýyn qamtamasyz etýdi" ótindi.

Oljas Baıdildınov 2025 jyly KKJ shyǵynynyń kólemi 50 mıllıard dollardan da asyp ketetinin boljady. Ol osy shyǵystyń bárin Qazaqstan óteýge tıistigine nazar aýdartty.

"Ónim bólisý kelisiminiń basty máni de sonda: ınvestorlar munaı satýdan túsken tabyspen aldymen ózderi salǵan ınvestısıalaryn óteıdi. Investorlar tól ınvestısıalarynyń shamamen 50–70%-daıyn qaıtara alǵannan keıin ǵana memleket qomaqty tabys taba bastaıdy. Bul rette Keleshek keńeıtý jobasy (FGP, Future Growth Project) – "Teńiz" degen alyp jobanyń qorytyndy bólimi. KKJ-nyń maqsaty – munaı óndirisin jylyna 12-13 mln tonnaǵa qosymsha arttyrý", – dedi sarapshy Telegram-arnasynda.

Eger ınvestorlar joba shyǵynyn sheksiz ósire berse, onyń ótemine ketetin munaı da taýsylady, salmaqty tabys Qazaqstanǵa sol boıy tımeıdi. Qazirdiń ózinde qordalanǵan shyǵystar – Úkimet úshin "kótere almas shoqparǵa" aınaldy.  

Oljas Baıdildınov esep-qısabyn keltirdi. 2023 jyly "Teńiz" ken ornynan 29 mıllıon tonna qara altyn óndirildi. Birinshiden, KKJ iske qosylsa, amerıkalyq-orys-qazaq konsorsıýmy 10 jylda jalpy kólemi 120 mıllıon tonna nemese 876 mln barel munaıdy qosymsha shyǵarady.

Ekinshiden, álemdegi kómirtek beıtaraptylyǵy saıasatyn, munaı baǵasynyń tómendeýi múmkin ekenin, tasymaldaý-fraht jáne basqa shyǵystaryn eskergende, bul qara altynnyń bir barrelin 60 dollardan sata alýy yqtımal. Munyń ózin optımısik senarı dep sanaýǵa bolady.

Nátıjesinde, qosymsha óndirilgen 876 mıllıon barreldi satýdan nebary 52,6 mlrd dollar ǵana taba alady.

"Toqtańyz, sonda ınvestorlar 10 jylda 53 mıllıard dollar alý úshin Keleshek keńeıtý jobasyna 50 mıllıard shyǵyndaıdy ma? Men osy týraly kóp jyldan beri aıtyp kele jatyrmyn ǵoı. KKJ búdjeti shekten tys qampaıǵan. Bul qarjyǵa Aıda ǵarysh stansıasyn turǵyzýǵa bolady. Bizdegisi – nebári munaı-gaz ken orny ǵana, onyń ústine ken orny teńizdiń ortasynda emes, qurlyqta ornalasqan. Buǵan qosa, daıyn ınfraqurylymy da bar: ne qajettiniń bári ıgerýdiń burynǵy fazalarynda salynyp qoıyldy. TSHO-ǵa shyǵystardy tek ulǵaıta berý tıimdi. 2033 jyldan keıin ushaǵyna otyryp, eline attanyp ketken amerıkalyqtardyń artynda qalǵan biz "Teńiz" alybyn ıgerýden respýblıkanyń shynynda qansha tabys tapqanyn bilip, kózimizge jas alatyn bolamyz", – dedi O.Baıdildınov.

Inbusiness.kz-ke pikirinde Oljas Baıdildınov Teńiz, Qashaǵan jáne Qarashyǵanaq boıynsha ınvestorlardyń Qazaqstanǵa aı saıyn (!) 500 mıllıon dollar (nemese 225 mıllıard teńgeden astam) qarjyny jete tólemeı otyrǵanyn jetkizdi. ÓBK-lerde (NCOC, KPO) jáne turaqtylandyrylǵan kontraktide (TSHO) memleketke tólenetin salyqtar, tólemder, basqasy solar bekitilgen 90-shy jyldardyń basyndaǵy deńgeıde bekitilgen.

Sondaı-aq TSHO, KPO jáne NCOC konsorsıýmdary 2024 jylǵy qańtarda munaıdy eksporttyq kedendik baj tóleýsiz eksporttaǵan. Iaǵnı, 2010 jyly engizilgen bul salyqty tóleýdi de doǵarǵan. 2024 jylǵy 1 naýryzda eksporttyq kedendik baj munaıdyń ár tonnasyna 83 dollardy quraýǵa tıis edi. Endeshe 2024 jylǵy naýryzda konsorsıýmder memleketke 440 mln dollardaı tólem tólemeıdi.

Úkimet ony tóle dep tabandaı almaıdy, óıtkeni ÓBK bekitý kezinde ondaı alym-salyq bolmaǵan, kelisimge enbegen. Byltyr munaı quny shamamen 20% joǵary boldy, tıisinshe, 2023 jyly búdjet aı saıyn jarty mıllıard dollardaı túsimnen qaǵylyp turdy.

Sol sebepti sarapshynyń baılamynsha, burynǵy bılik tusynda bekitilgen iri munaı-gaz kontraktilerin, ásirese, Ónim bólisý kelisimderin (ÓBK) qaıta qaraý – Qazaqstannyń qoǵamdyq kún tártibiniń eń basty máselesine aınalýǵa tıis.

Bul maqala týraly ne oılaısyz?