Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

"Qazaq muǵalimge jalovanıe bermeıdi, qazaq pálen, qazaq túgen..." degen sózder qazir moda bolyp barady

03 maýsym 2024 233

Osy kezde qazaq balasy orysshadan musylmanshany kóp oqıdy. Oryssha oqýshylardyń kóbi az oqyp, úıde otyryp qalady, táýirirek oqyǵandary sheneýnik bolyp, qyzmet qýyp ketedi. El ishinde turyp, bilgenin bilmegenderge úıretýshiler tipti az. Ózimizden alystap, basqalarǵa jýyqtaı almaı júrgen ári-sáriler kóp. Musylmansha oqyǵandar bolsa, az oqysyn, kóp oqysyn, qazaq arasynan asyp barar jeri joq. Olar sheneýnik bola almaıdy, basqa jurttyń ishinde bilimimen qyzmet ete almaıdy, erikti-eriksiz elge shyǵady. Bularǵa qazaq arasynda bala oqytyp, moldalyq qylýdan basqa oryn joq.

Munan kórinedi - halyqqa jaqyn turatyn, turmysyn, jaıyn-kúıin jaqsy biletin musylmansha oqyǵan shákirtter bolýy kerek ekendigi. Oryssha oqyǵandardyń kóbi jurt jaıy túgil, óziniń kim ekenin shala biletin jas kúninde shkolǵa kirip, onan shyqqan soń elde turmaı, qyzmet etip ketetin bolǵandyqtan jurt qamyn oılap artyq qaıǵyrmaıdy da, neni qaıǵyrýdy bilmeıdi de. Shákirtter bolsa el ishindegi jaqsylyq-jamandyq, kemshilik-keńshiliktiń qandaı ekenin kún saıyn kórip turady. Sondyqtan olardyń bilimi oryssha oqyǵandardan kem bolsa da, tilese kóp paıda keltirýge shamasynan keledi. Shákirtter elge shyǵyp molda bolady dedik, moldany osy kezge muǵalim dep júrmiz, muǵalim - úıretýshi degen sóz.

Molda men muǵalimniń aıyrmasy bar. Molda - ımam, másjıdte bes ýaqyt namaz oqyp, ýaǵyz sóıleýshi, nıkah oqyp, balalarǵa at qoıýshy, ólgenderge janaza oqýshy.

Muǵalimniń mindeti jalǵyz balalar oqytý ǵana bolarǵa kerek. Árkim óz isin jaqsy bilip, óz isiniń sheginen shyqpasa kerek. Moldanyń isine muǵalimniń, muǵalimniń isine moldanyń qatysy bolmasqa kerek. Bul ár halyqta solaı. Bireý molda eken, tıisti sadaqasyn alsyn da, óz isinde bolsyn. Bireý muǵalim eken, bala ıelerinen belgilep aqysyn alsyn, sadaqadan úmittenbesin, oqytyp turǵan balalaryn tastaı salyp, kisisi ólgen aýylǵa qaraı attana shappasyn.

"Qazaq muǵalimge jalovanıe bermeıdi, qazaq pálen, qazaq túgen..." degen sózder qazir moda bolyp barady. Qazaq túsiner de hám ister de edi, biraq bul kúnge sheıin túsindirýdiń sharasyna kirisken adam az. Biraq bul gáp qazaqta emes, shákirtterde dep bilemin. Shákirtter osy kezde óz mindetterin bilmeı adasyp júr, sondyqtan olardyń etken eńbekteri de jemissiz. Adasýlary sol: olar medreseden shyǵyp, elge barǵanda sharıǵat aıta shyǵady. Olardyń boryshy beıne qazaqty dinge úndeý sekildi.

Bizdiń túsinýimizshe, qazaq burynnan da hám qazir de musylman, sharıǵattyń buıyrǵan hám tyıǵan isterin biledi eken, eger olardy ornyna keltirmeıdi eken, ol bilmegendikten emes. Kók ógizdiń bar-joǵy, jerdiń domalaqtyǵy, shalbar jastansa, kitapqa bıt salyp syqsa qansha kúnáli bolýy týraly pátýa berýmen muǵalimniń ataǵy da shyqpaıdy, mindeti de emes hám halyqqa keregi de joq. Shákirtter halyqqa paıdaly hám ózderiniń eńbegi arzıtyn iske kirisýdiń mezgili jetti. Sharıǵat aıtýdyń ornyna, oqytýdan bosanǵanda ol kisilerin jınap, paıdaly kitaptar, gazetter oqyp túsindirse, ári balalardy, ári úlkenderdi úıretkenge esep bolady. Bilimdi jurttardyń muǵalimderi osylaı isteıdi. Sondyqtan halyqqa eń paıdaly adamdar muǵalimder bolady. Qazaqtyń muǵalimderge aılap aqy bermeı, sadaqamen asyraýynda shákirtter epsiz emes.

Osy kezde qazaq balasy kóbirek oqyp shyǵatyn Ýfa, Troısk, Orynbor, Qyzyljar, Semeı, Qarqaraly medreseleri. Bular jazǵytury elge shyǵarynda bir óz bolyp, tilenshilik qylmasqa, az-kóp bolsa da aılap aqy alýǵa sóılesetin bolsa, qazaq kónbeı qalmaıdy.

Bir aıǵa bala basy eki somnan berse, 10 bala oqytqan muǵalim 20 som, 15 bala oqytqan muǵalim 30 som alady. Qaltasyna qol salǵan kisiden sadaqa úmit etip telmirmeıdi. Qazaqtyń qolynda maly bolsa, shákirtterdiń aıyrbasqa bilimi bar, bilimnen mal qymbat emes. Shákirtter osyǵan qaýly qylsa - qazaqqa úlgili is shyǵarǵany, ózderi tilenshilikten qutylǵany.

Qazaqsha oqýdyń kóp kemshilikteriniń úlkeni - jaqsy oqytýshylar men oqý quralynyń kemdigi, oqý jylynyń belgisizdigi. Bul gáptar shákirtterde bolmasa da, múmkin qadar tolyqtyrýǵa tyrysarǵa kerek. Qazaq balalaryn barynsha bir tártip, bir emlemen jazylǵan jeńilirek kitaptarmen oqytarǵa kerek, onyń úshin shákirtter qys medresede keńesip, basqa jerdegi serikterimen hat arqyly, gazet arqyly aqyldasyp, biryńǵaı bolarǵa kerek. Qazaq ishinde bir muǵalim eki jyl tutas turmaıdy, sondyqtan árqaısysy ártúrli jolmen oqytsa, balalar shatasady, tez úırene almaıdy hám muǵalimderge de aýyrlyq keledi.

Mirjaqyp DÝLATULY

"Shákirtter jaıynan" maqalasynan

"Qazaq" gazeti, 1913 jyl,№22

Derekkóz: Dýlatuly M., Alty tomdyq shyǵarmalar jınaǵy.2-tom. - Almaty, 2013 j.

Alash.kz ulttyq portaly

Bul maqala týraly ne oılaısyz?