Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

Partıa ám keńes qurylysyndaǵy rýshylyq áseri - Ahmet Baıtursynuly

13 mamyr 2024 245

Bul maqalanyń maqsaty, basynda qoıylǵan atyna qaraı, qazaq halqynyń qazirgi kúnde qandaı saıası-sharýashylyq turmysta ómir súrip turǵanyn tekserip (analızırovat), sol tekseriske qaraı «partıa ám keńes qurylysyndaǵy rýshylyq áseri» degenge jaýap berip ketý edi. Biraq qazaq halqynyń ázirgi turmysyn tekserýshiler bolmaı, bolsa da osy ýaqytqa sheıin bir pikirge kelise almaı júrgendigi, munymen qatar jazýshynyń qolynda osy jolda paıdalanarlyq materıal bolmaǵandyǵy (qujattar) maqalanyń qurǵaqyraq bolyp shyǵýyna shart týdyrady, osymen jazýshy óziniń tájirıbede kórgenin baıandap ótip, qazaq halqynyń ishinde partıa ıam keńes qurylysyndaǵy qandaı kórinistermen eseptesýge kerektigi týraly azyraq usynystaryn ǵana aıtpaqshy bolady.

Engels aıtady: 1)12 óziniń óte ońaılyǵyna qaramastan, rýshylyq dáýiri aıryqsha qyzyq turmys qoı! Turmys óz jónimen óte beredi, onda soldat ta, jandarm da, alpaýyt ta, patsha da, gýbernator da, sot ta, qurmet te joq. Árbir eges, talastar óziniń tıisti bılerimenen ǵana rýymenen bitedi, birneshe rýlar men qan aralas óshterin alý ilýde bolmasa joq.

2) Rýshylyq dáýirinde birneshe rýlardyń ortasynda jalpy úı sharýashylyǵy, jerge qoǵam ıeligi (azyraq úı sharýasy), onyń qaramaǵyna berilgen kishkene sharbaqshylardan basqa, barlyq jerge qoǵam ıeligi bolsa da, sol dáýirde qazirgi ýaqyttaǵydaı tegis aralasqan halyq bıleıtin ákimshilik mashınasy bolmaǵan.

Jumystar kóbisinshe iske qatysqandardyń ózderimen myń jyldan kele jatqan ádetpen tynatyn. Kedeıshilik muqtajdyq joq. Ortaqshylyq sharýasy ám rý soǵysta aryǵyn, aýrý qarttardy baǵady. Qatyndar da ishinde jalpyǵa birdeıshilik, bostandyq, quldyqqa sharttar, ezilgen rýlar joq. Engelstiń osyaıtqanyna qaraǵanda, qazaqtyqazirgi ýaqytta sol rýshylyq dáýirde dep aıtýǵa bola ma? Bolmaıdy! Qazaqta sol rýshylyq dáýirden qalǵan jurnaqtar bar deýge ǵana bolady.

Buǵan senbegimiz úshin, Engelstiń rýshylyq dáýiri úshin kerekti bolǵan joǵarydaǵy aıtylǵan sharttaryn qazaq halqynyń arasynan izdeýimiz kerek. Eń aldymen qaraǵanda, qazaqtyń sharýasy menshikti, kisi kúshinen paıdalaný eksplýatasıa negizine qurylǵan, jer jalpynyki emes, árkim óz jerin menshiktegen, sonymen qatar, qazaqtyń sharýashylyǵynda, rýshylyq dáýiri tamyrymen quryǵan dep aıtýǵa bolady. Bul – bir.

Ekinshi, qazaqta baı bar, kedeı bar. Óz rýymnan dep turmaıdy: baılary kedeılerin jaldap, jalaqy berip, kedeılerdiń kúshinen paıdalanyp, baılyǵyn molaıtady. Bireý myń qoıly baı, bireý 5 qoıly kedeı. Sharýashylyq ám saıası kemshilikterdi týdyrady. Sondyqtan qazaq halqy tapqa bólinedi. Rýshylyq dáýirindegi birdeılik joǵalyp, baı men kedeı shyqqan soń, árkim kúneltetin huqyna talasady, rýshylyq dáýirindegi rýdan shyqqan ádil bılerdiń ornyn baılar tabynan shyqqan, malǵa satylǵan paraqor bıler basyp, ol talastardy tekseredi. Kóbisinshe baılar ishinen shyǵatyn atqaminerler, bıler, qazaq halqy orys patshasyna qaraǵannan soń, kerekti ýaqytynda, ádet boıynsha, paıdaly ýaqytynda orys zańy boıynsha ókimetke súıenip, ilgeriden kele jatqan qazaq ádeti aqyryndap kúshsizdenip, joǵala bastaıdy. Qazaq elinde rýshylyq dáýir buzyla bastaǵan kezde qazaq elin orys patshasy da emin-erkin alyp bolady. Qazaq elin orystyń saýda kapıtaly aralaı bastaıdy. Patsha ókimetiniń saıasatyna kerekti bolǵandyǵy – qazaqty ońaı bıleý úshin, qazaqtyń ózara egesterin paıdalaný úshin, bir bolystyq jerge úsh-tórt rýdyń basyn qosyp, olardy bolystyqqa talastyryp qoıady. Ákimshilik etip, úkimet basyna otyryp, qarańǵy, uıymdaspaǵan elden paıdalaný ońaı ekendigine túsingen atqaminerler arasynda eges týady. Olar járdemge rýyn shaqyrady, ózderin sol rýdy qorǵaýshy etip kórsetedi. Buǵan qaraǵanda, qazir qazaq ishinde rý talas joq. Eldiń buqarany aldap, rý tonyna japsyryp júrgen atqaminerlerdiń egesteri bar. Ol rýshylyq dáýirde osy joldarmen buzylǵanyn kórsetedi.

Sóıtken rýshylyqtan qalǵan jurnaqtar bar. Ólgenge as berý, toı, qalyń mal, jylý sıaqty. Biraq sol as berý, toı qylý sıaqtylar rýshylyq jurtshylyǵymyzdan qalǵan kúninde, kimniń paıdasy úshin ekendigin ashýymyz kerek. Baı ólse, jeterlik dáýletpen saı, saltanatpen asyn beredi, baı qyzy uzatylsa, taǵy da sondaı saltanatpen toı istelip uzatylady. Óletin baı bolǵanda, qyz uzatatyn baı bolǵanda, as beretin, toı isteıtin qara buqara bolady, bul merekesi de baılardyń qara halyqtan paıdalanǵanyn kórsetpeı me? Kedeı ólse, qyz uzatsa, eki adamnyń basy qosylmaıdy. Qaıda bizdiń rýshylyǵymyz? Qaıda bizdiń baıaǵy birdeıshiligimiz? Mine, osy aıtylǵandar qazaq elindegi jurtshylyq jalpy rý úshin emes, onyń joqtyǵyn kórsetedi, rý ishindegi atqaminer aldaý-arbaýmen ataqty bolyp, el basshysy bolǵandar úshin, baılar úshin ekenin kórsetedi.

Rý jurtshylyǵy qazaq elinde myqty deıtinder sol jurtshylyqtyń kimge paıdaly, kimge zıandy ekenin túsinbeýshiler, qazaqtyń «ulttyq» sharttarymen kóp eseptespeýshiler. Rý jurtshylyǵynyń jurnaqtarynyń eńbekshi qara buqara úshin aýyr salmaq ekenin túsinbeýshiler. Mundaılar, joldas Stalın aıtqandaı, qazaq qyzmetkerleriniń ishindegi oń minezdiler (prav. ýklon) ishinen shyǵatyn bolsa kerek.

Qorytyndymyzda: qazaq elinde rýshylyq dáýiri joq. Biraq qalǵan jurnaqtary bar. Ol qalǵan jurnaqtary qoǵamnyń bárine paıdaly emes, qoǵam ishindegi baılar, onyń atqaminerleriniń paıdasyna jumsalady. Munan qazaq ishinde tap barlyǵy kórinedi. Qazaq elinde tap bar, ol bolǵan soń, onyń ishinde kapıtal jolymen ádemilep qanaýshylar bar.

Qazaqsha rýshylyq dáýiri (rodovoı stroı) bar deýshiler qatalasady. Qyzmetkerlerdiń ishinde túsinbestik bar. «Qoryqqanǵa qos kórinedi» degendeı, oqýshylar súıenish joq rý dáýirin kózge elestete beredi. Ol nege ám kimge kerek?

Partıa ám keńes qurylysyndaǵy rýshylyq dáýiriniń áseri emes, sol rýshylyq jurtshylyǵynan paıdalanyp júrgen qazaq baılary, atqaminerlerdiń áseri bar deýge bolady.

Ahmet BAITURSYNULY

"Partıa ám keńes qurylysyndaǵy rýshylyq áseri" maqalasynan

1926 j.

Bul maqala týraly ne oılaısyz?