Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

Meniń oılaýymsha, «saılaý – talas emes» degen sóz qazaqtyń qulaǵyna kirip, kóńiline qonyp, túsinse, talas derti basylar edi

05 maýsym 2024 233

Narodnyı sot joǵalsa ıá onyń qýaty kemise, talas kemir edi degen sózdi oqyp, men óz oıymdy aıtyp ótkim keledi. Meniń baıqaýymsha, saılaýdyń qazaqqa bále bolyp júrgen sebebi narodnyı sotqa bergen qýattyń moldyǵy emes, halyqtyń saılaýdy saılaý dep uqpaǵandyǵy. Saılaýdy qazaq bir eregis dep uǵady. Solaı uǵatyny saılaýǵa «talas» dep at bergennen de kórinip tur. Eregis dep uqqan soń, saılaýdyń maǵynasy jalǵyzaq jeńý men jeńilýde dep biledi. Munan basqa saılaýda maǵyna bar, ıaǵnı jurtqa keler paıda, ıakı sor bar dep bilmeıdi. Saılaýdy eregis-talas dep uqpaı, saılaý maǵynasynda uqsa, talas derti mundaı zoraımas edi. Qazaq munsha aryp, shirip, azbas edi. Bı, bolys, aýylnaı saılaýy shyqqanǵa 40 jyldan asty. Sonsha jyl saılaýdy kórip kele jatyp, oıǵa qalǵan qazaq az shyǵar: «Saılaý atystyryp, shabystyryp, talastyrýǵa shyǵarǵan nárse me, ıakı munyń basqa bir maǵynasy bar ma?» – dep.

Saılaýdyń maǵynasyn biletuǵyn jurttar talas demeıdi, saılaý deıdi. Narodnyı sotty joq etsek, bolystyq, aýylnaılyq qalady. Olardy saılamaımyz ba? Saılaýdy talas maǵynasynda uǵyp turǵanda, olar úshin talas bolmaı ma? Kim bilsin, qazaqqa depýtattyq, múftılik beretuǵyn kún bolar. Solardyń bárin ózimiz saılap ońdyra almaımyz, bizge bolysty, aýylnaıdy, múftıdi, depýtatty húkimet óz qalap qoısyn demek kerek pe, ıakı basqa jol kerek pe? Meniń oılaýymsha, basqa jol kerek. Ol jol – saılaýdy talas emes, saılaý dep halyqqa túsindirý, qulaǵyna sińirip, kóńiline qondyrý. Saılaýdy saılaý dep bilse, paıdasyna baspaı, zararyna nege júrsin? Zararyn bilip tursa, haıýan da jolamaıdy. Qazaq haıýan qurly joq pa? Saılaýdy saılaý maǵynasynda tutynbaıdy da, qazaqtar: «Saılaý bále boldy», – deıdi saılaý ras bále bolsa, bilimdi, ónerli halyqtar isiniń bárine basynan bastap, aıaǵyna sheıin nege saılaý kirgiz- 159 di? Saılaýdy óz maǵynasynda alyp qarap kórelik, bále bolyp tabylar ma eken? Saılaý degen – ózińe bergen yqtıar. «Adam balasy ǵoı, paıdasyn, zararyn aıyra biler, ózine-ózi qastyq oılamas. Jurtqa jaǵymdy, paıdaly bolar – zarary tımes degen adamdaryn ózderi saılasyn. Zararly bolar degen jer ıesi adamdaryn ózderi de saılamas», – dedi de, húkimet qazaqqa saılaý berdi. Saılaý kóp úshin bergen nárse, kóp paıdasyn kózdep saılansa, ıaǵnı «mynaý – halyqqa tynyshty, paıdaly, zararsyz adam, anaý – buzyq, zararly, zorlyqshyl, qıanatshyl adam» dep, tekserip, tańdap saılasa, saılaý durys óz maǵynasynda bolǵany. Halyqtyń paıdasy, zarary qaralmaı, «mynaý týǵanym tuqymdasym ıa quda-qurmalasym» dep, ıákı «mynaý anadan pálendeı somyn artyq berip tur ǵoı» dep saılansa, ol – saılaý emes, qur talas ıa saýda. Talas bolǵan soń, talasqan ıt birin-biri aıaı ma? Sol syqyldy, jeńgen ıt jeńilgen ıtti qandaı talaıdy, – talas bitkennen sońǵy qazaqtyń isteıtuǵyn isteri de sondaı bolady. Talas jurtty búldirdi dep, jurttyń bári de shýlaıdy. Talastyratuǵyn – jurt, atystyratuǵyn – jurt, ózi talastyryp, atystyryp otyryp, jurt saılaýdyń maǵynasyn bilse, qalaı etkende tynyshtyq bolady der me edi? Jurt tynyshtyq oılasa, tynyshtyqtyń tutqasy óz qolynda emes pe? Jurt ózine tynyshtyq, zararsyz adamnan aýylnaı saılasa, kóptiń paıdasyn, óz basynyń paıdasyn kózdep, aqshaǵa satpaıtuǵyn adamnan elýbasylaryn saılasa, buzyq bı, buzyq bolys shyǵar ma edi? Álbette, shyqpas edi. Olaı bolǵanda, bizdiń derttiń tuqymy narodnyı sotta emes, halyqta jatyr. Buzyq bıler, buzyq bolystar syrtqa shyǵyp, kózimizge kóringen derttiń irińi, shirigi. İrińin, shirigin súrtkenmenen, tuqymy joǵalmaı, aýrý ketpeıdi.

Saılaý qazaqqa balalardyń asyq utysqan oıyny syqyldy kórinedi. Qaraýylshyl, zorlyqshyl bolsa da, odaqtasy utsa eken deıdi. Halyqtyń paıda, zarary asyqtaı eleýsiz nárse me?

Paıdaly adamdy saılaý menen zararly adamdy saılaý arasynda eshbir paryq bolmasa, jurt nege azdy? Óz basynyń ýádesi tabylyp, aqsha alyp turǵan kezde, ıákıjaqynyn saılap, degeni bolyp turǵanda jaqsy bolyp, bar maqsaty tabylǵandaı 160 kórinedi, jalpaq jurtty alyp qaraǵanda, jurt jurt bolmaı, azyp bara jatqanyn kóredi. Halal, haramdy talǵamaı, jaqynym dep ıa aqsha berdi dep, bı, bolys saılaıtyndardyń ózderi de aıtady, «jurt buzyldy, saılaý bále boldy» dep. Óziniń ne istep otyrǵanyn bilse, solaı dep aıtar ma edi?

«Narodnyı sot – jaman, joq qylý kerek» deımiz. Narodnyı sottyń ornyna bolatuǵyn sot qandaı bolaryna kózimiz jete me? Bul sotymyzda týralyq bolmaı júrgenin húkimet bilmeı júr me? Bilse de, narodnyı sotty joq qylyp, ózge sot berýden tartynady. Ol sot narodnyı sottan artyq bolyp tabylaryna kózi jetpeıdi. Nadan sýdıalardyń ornyna ǵalym sýdıalar jiberer, biraq ǵalym bolǵanmenen, qazaq jaıyn bilmese, rasyna jetip is qyla almas. «Orysqa ótirik aıtsań, qutylasyń» degen qazaqta sóz bar. Orys sheneýnikteri rasyna jetip, durystyqpenen isteıtuǵyn bolsa, bul sóz qaıdan shyǵyp júr? Qazaqtyń laýazym ıesi adamdarynyń jolsyz isteri narodnyı sotqa emes, kazennyı sotqa tıisti; kazennyı sotpenen maqsatqa jetetuǵyn bolsaq, bı, bolys, aýylnaılardyń buzyqtyǵyn, qıanatshyldyǵyn nege tyımaı júrmiz?

Endi qalaı etpek kerek deımiz ǵoı. Narodnyı sot degenimiz qazaqtyń ǵadetindegi qaǵıdalar boıynsha aıtylatuǵyn bılik. Burynǵy ádil bılerdiń qolynda bılik qazaqtyń neshe túrli dertin jazatuǵyn jaqsy dári edi, bul kúngi aram bılerdiń qolynda dári bolmaq túgil, ý bolyp juǵyp tur. Dári jaman ba, dáriger jaman ba? Dári jaman bolsa, basqa dári alý, dáriger jaman bolsa, basqa dáriger shaqyrý durys emes pe? Bir dárigerdiń qolynda talaı em bolyp synalǵan dári ekinshi dárigerdiń qolynda em bolmasa, shıpa dáride emes, dárigerde.

Olaı bolǵanda, dárigerdi jańalaý kerek, ıaǵnı bılerdi jańartý kerek, muny isteý ońaı bolmas. Kóp eńbek, kóp ýaqyt kerek bolar, biraq sonan shyqqan jemis dámdi hám juǵymdy bolar. Boıǵa sińip, eskirip, úırenshikti bolǵan aýrý tez jazyla qoıa ma? Sol syqyldynárse ǵoı. Qazaqta bilimdi adam joq emes, kóp, biraq solardyń kóbi, quty, bári bilimin halalǵa emes, haramǵa jumsap ǵadettengen. Bilim – bir qural. Bilimi kóp adam quraly saı usta syqyldy, ne istese de, kelistirip isteıdi. Qazaqtyń bilimdi adamdary jamandyq istese de, halyq oǵan súıinedi, 161 kelistirip istegen sebepti. Ózge jurt bilimdi buzyqtyqqa jumsaǵanǵa kúıinedi, biz oǵan súıinemiz. Bul adasqandyq emes pe? Jaman is árkimniń qolynan keledi, jaqsy is qoldan kelýi qıyn. Biz qýattap, qostaý kerek jaqsylyq isti emes, jamandyq isti óner kórýimizdiń jóni joq. Buzyqtyqty qýattap, kókke kótersek, buzyqtyq ósip, kóbeımeı, kemir me? Halyq buzylmaı, túzeler me? Adasqanymyzdy baıqaǵandarymyz, betimizdi túzý qoıyp, jón mynaý delik, ergen – erer, ermegen – qalar. Adasqanmenen birge adaspaı, tym bolmasa ózimiz jónimizbenen ólelik. Musylmansha, oryssha oqyǵan qazaq balalary bilgen jónin ne túrmenen, ne jolmenen bolsa da halyqtyń qulaǵyna jetkizýge tyryssa, kópten ne shyqpaıdy. Aıtqanymyzdy alatuǵyndar da, almaıtuǵyndar da bolar. Saılaý kezinde jurt jalǵyz talasqandy kóredi de, saılaýdyń maǵynasy talas eken dep uǵady. Asyl maǵynasy ol emes, mynaý dep eshkim aıtpaıdy. Meniń oılaýymsha, «saılaý – talas emes» degen sóz qazaqtyń qulaǵyna kirip, kóńiline qonyp, túsinse, talas derti basylar edi. Saılaýdyń maǵynasyn túsinip saılaǵanda, qandaı saılaıtuǵyn túrin keshegi dýmaǵa depýtat saılaǵanda qazaq kórsetken joq pa? Mynaý jurttyń paıdasyna sóıler ıa kózder degen dámeli adamdaryn saılady ǵoı. Halyqtyń oılaǵan jerinen saılaǵan adamdary shyqty ma, shyqpady ma – ol basqa sóz, biraq sol dámeli adamdardan jalǵyz qazaq emes, ózgeler de úmitti edi. Baryn saılady, basqasy bolyp, saılaı almaı qapyda qalǵan joq. Saılaýdyń bárin solaı túsinip saılasa, talasqa oryn az bolar edi.

Biz húkimetten surarlyq muń-muqtajymyz kóp. Suraǵanymyzdyberýgejalǵyz muqtajdyǵymyz shart emes, húkimettiń óz esebine durys kelý de shart. Biz suraýshy, ol berýshi. Suraýshy suraǵanmenen, berýshiniń jaıy, yqylasy biledi. Narodnyı sot – ózimizdiń qazaqy bıligimiz, óz nársemizden ózimiz bezip, qutqar dep suramaı, bizgejón suraýǵa kerekjat nársejaǵymsyz boldy dep. Bılerdiń abaqty kesetuǵyn bıligi – qazaqtyń ádetinde joq jat nárse. Basqa shúberekten qoıǵan jamaý syqyldy, qolaıly bolar orny joq. Bıler orys zakonyn bilmeıdi, abaqty kesý týrasynda qazaqta qaǵıda joq. Zakon bilmese, qaǵıda joq bolsa, bıler ne jolmenen abaqty kesedi? Árıne, jolsyz kesedi. Jolsyz bolǵan soń, olar ne hakim?!

Ekinshi, narodnyı sot týrasynda isterlik is; narodnyı sýdıalardy betimenen jaıyltpaı, qazyǵynan aınaltyp uzatpasqa ǵamal. Qazaqta qandaı oqıǵalar týrasynda qandaı qaǵıdalar bar – jıystyryp, kemi bolsa, tolyqtyryp, eskiregi bolsa, jańartyp, ıa aqsaqaldar, ıakı narodnyı sýdıalar sondaı qaǵıda qazaqta barlyǵyn kýálandyryp, tıisti orynǵa bekittirip, bastyryp shyǵarsa, bılerge ol qazyq bolar edi. Osy kúngi bıler qaǵıda boıynsha istemeıdi, oıyna kelgenin isteıdi. Qazaq qaǵıdasyn jııý ońaı jumys emes, biraq nıet bolsa, qoldan kelerlik jumys. Ár jerden «Aıqap» syqyldy bir jerge jıyla berse, jıylyp bolǵan soń qaǵıda, sharıǵat, nızam biletuǵyn adamdar bas qosyp, jıylǵan nárseni qarap, qolaılysyn alyp, qolaısyzyn qaldyryp, kemin tolyqtyryp (sharıǵattan, nızamnan alyp), joǵaryda aıtylǵan retpenen bekittirip, «Qazaq qaǵıdasy» dep shyǵarsa, soǵan mýafık salǵan bılik húkim bolyp, oǵan halyq bılik húkim bolmasa, sýdıalar betimenen jaıyla bermes edi deımin.

Ahmet BAITURSYNULY,

"Taǵy da narodnyı sot haqynda" maqalasynan, 1913 jyl

Derekkóz: A.Baıtursynuly. Alty tomdyq shyǵarmalar jınaǵy. IV tom. - Almaty, 2013

Alash.kz ulttyq portaly

Bul maqala týraly ne oılaısyz?