Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

Mamanıa mektebiniń shuǵylasyna shomǵan tólónege. Ulttyq mektep máselesine mán berdik pe?

13 maýsym 2024 334

Oqý-bilimge qushtar jandarǵa hat tanytyp, jastardyń kókiregine sáýle quıǵan Maman bı urpaqtarynyń mısıasy arada san ǵasyr ótse de, sabaqtastyǵyn úzgen joq. Bul jolǵy izdenisimizge arqaý bolǵan qos baǵyt  – ult janashyry Aıatjan Ahmetjannyń qaıratkerligi men Mamanovtar mısıasynyń ortaqtyǵy. Belgili ustaz, tanymal ult janashyry Aıatjan Ahmetjannyń ıdeıasynan týǵan búgingi «ulttyq mektepter» de Alash zamanyndaǵy Mamanıanyń maqsat-muratyn temirqazyq etkeni baıqalady. Óıtkeni, ustazdyń ózi negizin qalaǵan QAZBILIM qyzmeti de ult qundylyqtaryn dáripteýge, qazaq tiliniń mártebesin kóterýge, jastardy ulttyq biregeılikke tárbıeleýge baǵyttalǵan. Bul maqsatpen arnaıy Alash.KZ ulttyq portalyna maqala joldaýdy jón kórdik.

Mundaı bastamashyldyqtyń ózegi Aıatjan Ahmetjannyń qazaqy bolmysynda jatyr. Bilim aqtańgeri 1986 jyly QHR Shyńjań–Uıǵyr avtonomıasynda dúnıege kelip, 2006 jyly elge oralǵan. Ózi bilikti maman, qaımaǵy buzylmaǵan qazaqy ortada tárbıelengen azamat, hımıa ǵylymdary boıynsha PhD doktoranty. Sonymen qatar, jas talapkerlerdiń sanasyna sáýle sepken QAZBILIM qosymsha oqytý kýrstarynyń jáne elimizdiń 8 qalasynda ornalasqan mamandandyrylǵan mektep-lıseılerdiń negizin qalaýshy.

Alash pedagogıkasynyń izin jalǵaǵan mamannyń bilim salasyndaǵy negizgi baǵdary – bala boıyndaǵy ulttyq sanany mektep tabaldyryǵynan bastap qalyptastyrý. Kezinde japon, fın, amerıkalyqtardyń óz dúnıetanymyna saı qurǵan mektepteri Ahmethannyń nazaryn aýdaryp, kóp oılandyrǵan eken. Kele-kele oı áreketke ulasyp, ulttyq mektepterdi qurýǵa bastamashy bolǵan. Al, bilim ordalaryna tán negizgi mısıa, joǵaryda aıtqanymyzdaı, Mamanıa mektebiniń ónegesine tamyr boılatqan.

Ulttyq bilim berý isiniń baǵaly 5 baǵyty

Alǵashynda dástúrli mektepterdiń oqytý júıesine qosymsha retinde bilim kýrstary bolǵan QAZBILIM qazir negizgi 5 baǵyt boıynsha bilim beretin tolyqqandy mektepterge aınaldy.

Alǵashqy baǵyty – talapkerlerdi UBT-ǵa, NZM-ge, BIL sekildi daryndy balalarǵa arnalǵan mektepterge jáne IELTS halyqaralyq testileýge daıyndaý. Joǵaryda atap ótkendeı bul basty baǵyttary ıaǵnı, qosymsha bilim berý.

Ekinshi baǵyt – elimizdiń Aqtaý, Atyraý, Qostanaı sekildi qalalaryndaǵy jekemenshik QAZBILIM mamandandyrylǵan mektepterinde bilim berý. Bul ulttyq mektepterdiń modelin jasaýǵa arnalǵan biregeı joba.

Úshinshi baǵyt – tek ana tilinde jaryq kóretin oqý-ádistemelik quraldardy basyp shyǵarý. QAZBILIM baspasynan búginge deıin 120–dan astam balalardyń logıkasyn damytýǵa, pándik olımpıadalar men testileýlerge daıyndalýǵa arnap oqýlyqtar shyǵarylǵan. Ata – ana men pedagogtar tarapynan usynys joǵary bolǵan soń, Respýblıkalyq deńgeıge deıin taratylǵan oqýlyqtar da bar.

Tórtinshi baǵyt – áleýmettik jeliler arqyly bilim salasyndaǵy jańalyqtarmen bólisý, oqyrmandardy ulttyq qundylyqtarǵa tárbıeleý. Alǵashynda qazbilim saıty retinde jumys bastasa, búginde telegram men ıýtýb arnalarynda aqparattyq-saraptamalyq jumystarmen aınalysady.

Besinshi jáne basty baǵyt – bilim berý qory retinde azamattyq isterge aralasý, aınalasyna kómek kórsetý. Arnaıy mektepterine materıaldyq jaǵdaıy tómen, tolyq emes otbasylardyń balalaryn tegin nemese jeńildiktermen bilim alýyna jol ashady. Odan bólek daryndy ustazdardyń shyǵarmashyl ortada ózderin kórsetýge múmkindik berip, olardy árqashan yntalandyryp otyrady. Mine, QAZBILIM kompanıasynyń jaqsy nátıjege jetýine osy bes baǵyt sebepshi.

Alash zamanyndaǵy Mamanıa mektebi men búgingi QAZBILIM-degi uqsastyq

 «Mamanıa» jaı ǵana mektep emes, qazaq jastarynyń bilimge qushtarlyǵyn arttyrǵan jeke ınstıtýt boldy. Ondaǵy bilim berý júıesindegi fýnksıalary bizdiń sózimizdi tolyq aıǵaqtaıdy. Eger eki zamannyń úzdik oqý oryndary retinde kózge túsken bilim ordalaryn salystyrsaq, pedagogıka salasyndaǵy ózara úndestikti baıqaımyz. QAZBILIM-niń biz ataǵan baǵyttary buryndary Mamanıada da bolǵan. Mysaly, oqýshylardy semınarıaǵa túser aldynda daıyndap, ǵylymnyń bastamasy retinde ár baǵyt boıynsha qyzyǵýshylyqtaryn jetildirgen. Mektepte tek daryndy, shákirtke bereri men aıtary bar ustazdardy ǵana alǵan. Olardyń qatarynda, Peterbordaǵy Imperatorlyq mektepte oqyǵan Barlybek Syrtanuly, Kaır ýnıversıtetiniń túlegi Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, «Oqýlyq», «Eń jańa álippe», «Iman hám namaz ıakı musylmandyq» atty kitaptardyń avtory Mustaqym Maldybaıuly, XX ǵasyrdyń bulbuly, Kereký qalasynyń zıalysy Maıra Ýálıqyzy sekildi oqytýshylar jumysqa shaqyrtý alǵan. Mamanıa sol zamanda kadr men myqty menejment saıasaty arqyly Ystambul, Sham, Mysyr sekildi shet elderden jaqsy oqytýshylar aldyrǵan jalǵyz oqý orny degen oıdy da alǵa tarta alamyz. Qazirgi QAZBILIM osy talapqa sáıkes tek bilikti ustazdardy mektepke jumysqa alady.

Kelesi atap óterlik tusy, Mamanıa mektebi sol zamanda tek ana tilimizde ıaǵnı, qazaq tilinde bilim bergen oqý oryndarynyń biri edi. Basqa mektepterde orys tilinde saýat ashý negizge alynsa, bul mektepte qazaq tilinde bilim berýge basymdyq berildi. Budan bólek, mektepke túsken oqýshylarǵa jeńildikter de qarastyryldy. Alǵashynda tek Maman bıdiń urpaqtary bilim alsa, keıinnen barlyq tap ókilderiniń ul – qyzdary tegin oqı aldy. Barshamyzǵa belgili İlıas Jansúgirov, Bilál Súleev, Meıirman Ermektasov sekildi tulǵalar osy mekteptiń túlekteri. Atalmysh bilim ordasy ulttyq sanany óskeleń urpaqqa sińdirip, bir jaǵynan saýatty ult qalyptastyrýǵa yqpal etti.

Alashtyqtarǵa aqýyz bilim berip, qyńyr saıasattyń kesirinen óz jumysyn úzýge májbúr bolǵan kıeli mekteptiń ónegesi bizdiń zamanda óz jalǵasyn tapty. Aıatjan Ahmetjan qurǵan ulttyq mektepter júıesiniń qyzmetine qarap ózara úndestikten baıqaımyz. Aıatjan Ahmetjan elimizdegi úsh tilde oqytý júıesin synǵa alyp, qazaq, orys mektepteri bolyp bólýdiń nendeı aıyrmashylyǵy bar? Sondyqtan, Alashtyqtar arman etip ketken brendtik modeldegi ulttyq mektepti bizdiń zamanda qalyptastyrý ıdeıasyn negiz etedi.

Tarıhı qubylystar men ult perzentteri týǵan tilin túbi óz tuǵyryna qondyrady

 QAZBILIM mektepteriniń negizin qalaýshy azamattyń bergen suhbattary, jazǵan jazbalaryna zer salsaq, óskeleń urpaqtyń taǵdyryna beı-jaı qaramaıtynyn, halqyna shynaıy jany ashıtynyn  birden baıqaýǵa bolady. Qany qazaq bolsa da, óz perzentterin orys tilinde oqytatyn mektepterge aparatyndarǵa kóńili tolmaıtynyn da jasyrmaıdy. Tipti, bul másele elimizdiń soltústik bólikterinde órship turǵandyqtan da bolar, ulttyq mektepteriniń bir bólimshesin teriskeıde ashýdy josparlapty. Sebebi, bolashaqta qazaq tilin bilmegeni úshin qyzmet ala almaıtyn kún kelerine senim mol. Avtor atalmysh máseleniń aldyn alý úshin balanyń sanasyn erekshe baptap,  mektep jasynan ulttyq tárbıeni boıyna sińirýdi qolǵa almaq.

Derekter mektepterdegi tildik áleýetti qalaı dáıekteıdi?

 Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2022 jylǵy qorytyndysy boıynsha Soltústik Qazaqstan aýmaǵynda orys tilinde bilim alatyn 75000 oqýshy, al Túrkistan oblysynyń ózinde ǵana qazaq tilinde bilim alatyn 510000 oqýshy tirkelgenin alǵa tarta alamyz. Qazaqstan Respýblıkasy ulttyq Statısıka Búrosynyń 2022 – 2023 jylǵy derekterine sáıkec, elimizde 6909 jalpy bilim beretin mektepter bar. Onyń 54% qazaq tilinde, 15% orys tilinde, 30% aralas jáne 0.07% basqa da tilderde bilim beredi. Iaǵnı, bilim alatyn oqýshylar sanymen eseptesek, elimizde 3.7 mıllıon oqýshy bar, onyń 2 mıllıony qazaq tilindegi synyptarda oqıdy. Baıqaǵandaryńyzdaı bilim salasynda qazaq tiliniń basymdylyǵy áldeqaıda joǵary. Al demografıalyq ósimniń derekterine sáıkes aldaǵy on jyldyqta elimizde qazaq ultynyń úlesi 85% mejesine jetpek, al bul kórsetkishti kórsete alǵan halyq óz tiliniń joǵalýyna da jaıdan jaı qaramaıdy. Bolashaqta sany kóptiń sapasy da kózge kóriner. Sondyqtan ana tilimizde sóıleıtin otandastarymyzdyń da sany artady. San ǵasyrlyq tarıhy bar tilimiz bolashaqtyń aınasy ekenine kámil senetinder barshylyq.

Ulttyq mektepter ıdeıasyn alǵa tartqan tulǵa jaıly, Aqsý aýdanynda áli de orny bar bizdiń Kembrıdjimiz sanalǵan Mamanıa týraly da qysqasha osy. Keleshek urpaǵymyzdyń kózi ashyq, kókiregi oıaý bolýy úshin Aıatjan Ahmetjan sekildi tulǵalar aıanbaı ter tókse, ulttyq dúnıepaıymmen bolmysyn baıytqan ustaz-shákirt kóbeıip, tól bilim oshaqtarynyń sany artsa, naǵyz táýelsizdiktiń tańy sol kezde ataryna kámil senemin. Al Táýelsizdigimizdi qalpyna keltirilgen jyldarda ashylǵan ulttyq mektepter sanynyń áli de bolsa kóbeıerine tilektespiz.

 

Móldir Túktibaı

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıteti, jýrnalısıka fakúltetiniń 1-kýrs stýdenti

 

Bul maqala týraly ne oılaısyz?