Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

«Grıgorıı Nıkolaevıchtiń halyq ádebıetine etken qyzmeti zor» - Mirjaqyp Dýlatuly Potanın jaıynda

21 mamyr 2024 221

GRIGORII NIKOLAEVICH POTANIN

Búgin 21 sentábrde ataqty Sibir ǵalymy G.N. Potanın 80-ge toldy. Jasynan ǵylymǵa qumar, barlyq ǵumyryn týǵan Otanynyń tabıǵat hám turmysyn úırenýge jumsaǵan, ǵylym jolynda esepsiz kóp qyzmet etken G.N. Potanın - Sibirdiń sanaýly ulynyń biri hám birinshisi. Jalǵyz Sibir emes, onyń aty Rossıanyń oqymysty áýletine tanys.

Ataqty jıhankez, keń oıly ǵalym, kemeńger áleýmet kósemi G.N. Potanınniń 80-ge tolǵan kúnin búgin búkil Sibir meıram etip otyr. Sibirde neshe túrli halyq bolsa, G.N. Potanın bárine birdeı qadirli, báriniń birdeı qamqory, onyń paıdaly qyzmeti bárine de ortaq. Sondyqtan bul kúngi jalpy qýanyshqa biz de qosylyp, ardaqty qartqa qutty bolsyn aıtamyz!

G.N. Potanın 21 sentábrde 1835 jyly Semeı oblysy, Iamyshevskıı stanısada (Tuz qalada) týǵan. Bala kúninde Omby kadetskıı korpýsyna túsip, 1852 jyly horýnjı bolyp shyqqan. Ombydan shyqqan soń Jetisý oblysynda ofıser bolyp qyzmet etken. Jetisýdyń baı tabıǵaty jas Potanınniń ǵylymǵa áýestigin burynǵydan artyq molaıtqan. Ol bilimin arttyrýǵa 1858 jyly Petrograd ýnıversıtetine baryp oqyǵan. Petrogradta máshhúr Kostomarovtyń hár oblys óz aldyna ilgeri basyp, óz aldyna kórkeıip aǵarýy tıis degen ýaǵyzdary hám ol kezdegi saıasat haýasy keshikpeı ózgerýi yqtımal, ózi bolaıyn dep turǵan Potanındi shyn Sibir uly, Sibir qamqory etip tárbıelegen.Grıgorıı Nıkolaevıch Petrogradta turǵan jyldarynda (1858-1862) ǵylym molaıtý maqsaty óz aldynda bolyp, onan basqa taǵy bir zor maqsut kózdegen. Onysy alǵan ǵylymyn elge qaıtqan soń iske asyrý, paıdasyn qarańǵylyqta jatqan búkil Sibir halqyna tıgizý. Sol oımen óziniń dosy sibirlik ataqty N.M. Iadrınsevpen birge Petrogradtaǵy jastardyń basyn qurap, tuńǵysh "Sibir qaýymyn" jasaǵan. Potanınniń bastaýymen Sibir jastary hámán jıylyp, keleshekte Sibirge qyzmet etý, Sibirmen tanysý jaıyn keńesetin bolǵan. Sibir jastary arasynda G.N. Potanınniń qadiri artqandyq sonsha, "Potanın partıasy" degen partıa shyqqan. Bul partıanyń maqsaty - elge qaıtqan soń halqyna qyzmet etý.

Petrogradtan qaıtyp Grıgorıı Nıkolaevıch óz jolynda qyzmet ete bastaıdy. Biraq kóp uzamaı, 1866 jyly sotqa beriledi. Sibirdi Rossıadan bólem deýshiniń biri dep, sot Potanındi katorjnyı rabotaǵa aıdaǵan. Grıgorıı Nıkolaevıch ǵylym jolyndaǵy qyzmetin aıdaýda júrse de údetip, kózge kóringennen soń, Petrogradtaǵy Imperatorskıı Geografıcheskıı Obshestvo izdenip, 1874 jyly Potanındi bosatyp alǵan.

Mine, sol jyldan bastap Grıgorıı Nıkolaevıchtiń qyzmeti úzilmesten keledi. 1875 jyly ol profesor Inostransevtiń jer hám jan-janýar ósýi tarıhyn tekseretin ekspedısıasymen Qyrymǵa baryp qaıtqan. 1876 jyly Sibir hám Azıa ýalaıattaryn úırenýge bel baılap kirisken. Zaısań kóliniń alabyna, Tarbaǵataı, Mońǵolıa, ishki Qytaı, kúnshyǵys Tıbetke saıahat etken. Bul joldarynda esepsiz kóp ǵylym qyzmetteri G.N. Potanınniń dańqyn tipti kóterip jibergen. Grıgorıı Nıkolaevıchtiń kitaptaryn Imperatorskıı Geografıcheskıı Obshestvo bastyrǵan.

Grıgorıı Nıkolaevıchtiń halyq ádebıetine etken qyzmeti zor. 1913 jyly jaz kúni Qarqaraly úıezi, Toqyraýynǵa baryp, qazaq ertegilerin jıyp qaıtyp, Ombydaǵy gımnazıada doklad oqyǵany qazaq oqýshylaryrna belgili. Grıgorıı Nıkolaevıch adam balasy eski turmysynyn tarıhı belgisin izdenýshi ǵana emes, ol Sibirdiń áleýmet basshysy, aqjúrek azamaty, bilgir saıasatshysy. Áleýmettik máseleleri týraly Sibir matbuǵatynda onyń jazǵan jobaly maqalalary kóp.

G.N. Potanın shabysynan áli tanǵan joq. Jasy ulǵaısa da, baǵyty, jigeri, tilegi áli jas. Sibirge kelgen shattyq - onyń shattyǵy. Sibirge kelgen qaıǵy - onyń qaıǵysy. El qamyn oılaǵan er osyndaı-aq bolar.

Toıyń toıǵa ulassyn, Sibirdiń ardaqty aqsaqaly!

Mirjaqyp DÝLATULY

"Qazaq" gazeti, 21 sentábr, 1915 jyl, №150

Derekkóz: Dýlatuly M., Alty tomdyq shyǵarmalar jınaǵy.2-tom. - Almaty, 2013 j.

Alash.kz ulttyq portaly

Bul maqala týraly ne oılaısyz?