Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

Ǵylym, ónerimen asqandar bilimsiz, ónersizderdi bilimimen jyǵyp, aıaǵyna baspaqshy...

07 sáýir 2024 280

İlgeri nómerlerde Evropa, Azıa pat­shalarynyń jaıynan hám Ro­s­sıa­nyń ishki, tysqy isteriniń jaıynan qysqa-qysqa sóılep, az da bolsa maǵlumat bergennen keıin endi qazaq isteri jaıynan sóılemekpiz. Qazaqtyń kemtigi, keregi kóp. Kemtigin toltyryp, keregin tabýǵa istegeni az, tipti joq. Bizdiń keregimizdiń kóbi burynǵy kúıimizde bolmaǵan, osy kúngi jaıymyzǵa qaraı kerek bolyp turǵan nárseler.

Buryn bizge ǵylym da, óner de qajet emes edi. Keń dalada erkin júrip, erkin turyp, mal baǵyp, bar keregimiz maldan tabylyp, basqa nárselerdi kerek qyla qoımaýshy edik. Zamanynda sol qalpymyz jaıly da, jaqsy da edi. Zaman qazir de sol qalypty bolsa, qazaqqa ǵylym, óner kerek bolmas edi. Adam ǵylym men óner úshin jaratylǵan emes, ǵylym men óner – adam úshin shyqqan, adamnyń ózi tirshiligine kerek bolǵan kezde oılap tapqan nárseler. Ne nárseni de bolsa adam keregi bolsa izdep joq­taıdy, qajeti joq nárseni kisi joqtamaıdy.

…Burynǵydaı keń dalany qazaq jalǵyz menshiktep otyrǵan joq, basqalarda kelip tyǵyldy. Basqalarmen aralasý endi kóbeıdi hám jyldan-jylǵa kóbeıip ba­rady. Olarmen aralasqan soń bizdiń buryn kerek qylmaǵan nárselerimiz ke­rek bola bastady hám jyldan-jylǵa keregi kóbirek bola bastady hám jyldan-jylǵa keregi kóbirek biliner. Ózgelerden kem bolmaı, teń bolamyn degen jurt qatarynan qalmasqa tyrysady. Teń bolǵanda adam bolsyn, jurt bolsyn, bilimi, ónerimen teń bo­lady. Qalyspaımyn degende osylarymen qalyspasqa tyrysady.

Tirshilik – báseke, jarys. Dúnıe – báıge úılestirýshi. Ozǵanǵa qaraı báıge beredi. Jarystyń aldy bop kelgen báıgeniń aldyn alady, ortasy bop kelgen ortasyn alady, sońynda qal­ǵan báıgeden tipti qur qalady. Dúnıeniń isi osylaı bolǵan soń adamnan adam, jurttan jurt, ulttan ult ozsam deıdi. Ozǵannyń isi qaı orynda da bolsa, ústin túsip, qalǵannyń isin baspaqshy. Ǵylym, ónerimen asqandar bilimsiz, ónersizderdi bilimimen jyǵyp, aıaǵyna baspaqshy. Malymen asqandar baılyǵymen qamyttap jumysyna jekpekshi. Biz ózimizben ózimiz bolyp, basylyp bara jatqanymyzdy, batyp bara jatqanymyzdy biraq biletin kórinemiz. Bizde ǵylym joq, óner joq, kásip joq. Bulardyń buryn joqtyǵy keregi bolmaǵannan edi. Endi de kerek emes pe? Bulardy endi kerek qylmasaq kúni buryn ózimizdi qudaıǵa ataǵan maldaı, basqalardyń esigine arnap qoıý kerek.

Oqymaǵan, ónersiz, kásipke ebi joq adam basqalarǵa jaldanǵan malaılyqtan ba­sqa nege jaraıdy? Ózinde ǵylym joq, óner joq, kásip joq jurttyń da ózge ǵylymdy, ónerli, kásipshil jurtqa malaı­lyqqa jaldanǵannan basqa qolynan keleri joq. Onyń shet jaǵasyn baıqaǵan adamdar kó­rip te otyr. Nege basqalardan qa­zaq esigine júrip malaı bolýshylar az, basqalardyń esi­gin­de qazaqtan jalshylyqta júrýshiler kóp. Bul basqalardyń isiniń ústemdigin kórsetedi. Osyǵan osy bastan kóz salyp, oılanarǵa kerek. Bul jeńil-jelpi qaraı, kózdiń qyryn salyp qana ótetin emes kóp toqtap qarap, myqtap oılanatyn nárse. «Basyńnyń saýynda ber sadaqasyn», «Usha almas salsań búrkit tomaǵasyn» degendeı, báleden basqa kelmeı turǵanda saqtanbasaq, tomaǵa kıilgen soń jón taýyp ushý qıyn bolar.

Biz osy ýaqytta taıǵaq ke­shý, tar jolda turmyz. Munan aman ótsek jurt bolǵanymyz. Alash­tyń azamaty kóptep, kó­lem­dep aqylyn qosyp, bilimin biriktirip, ultyn keshýden aman ótkizýge jol kórsetetin jeri osy. Bilgenin aıtyp, qoldan kelgenin istep, jurtyn súıemeldep tar jerden aman ótkizýge qaırat qylatyn da kezi osy.

Bizde negizgi bir zor adasqandyq óz isimizdi ózimiz istemeı, ózgege sen­gendik. Ózimiz jaı jatyp suraı berelik deımiz de, suraı beremiz. Suraǵanyn almaq túgil, qazaq áli aldyrýmen keledi. «Jyǵylǵan kúreske toımas» degen, almasa da qazaq suraýyn qoımaıdy. Suraýda da paryq bar ekenin esine de almaıdy. Bir suraý bar – ol esikte turyp, eńkeıip bas uryp, jylamsyrap, aıanysh túsirip, kóńilin jibitý jónmen suraý. Bul qaıyrshylardyń suraýy. Oǵan oılanbaı, qomdanbaı, osal, oń­taı nárse, tıyn-syıyn bere salady. Bul eleýsiz suraý. Ekinshi túrli suraý bar – ol tórde otyryp, tóbesin teń ustap, qadirine súıenip suraý. Bul eleýli suraý. Bulaı suraǵannyń qolqasy es­ke­rýsiz jerde qala qoımaıdy. Suraǵanyn beredi, bermese de oılanyp, qınalady.

Qazaqtyń suraýy bul eki su­raýdyń qaı túri ekenin ózderi bi­ledi. Bizdiń aıtatynymyz: Qa­zaqtyń suraýdan armany da joq, suraǵanyn alǵany da joq. Sonda da áli surasaq molyǵar edik dep qamdanady. Suraǵannan molyqsa, qaıyrshylar mo­ly­ǵar edi. Qaıyrshylyqtan baıyǵandar bek sırek. Esikten esikke júrip qaıyrshylyqpen kúneltken tirshilik qandaı, óz betinen kásip qyp, mal jıyp, óz eńbegimen kún kórgen tirshilik qandaı? Qaıyrshylyqpen kún kóremin degen ońbaıtyn adamnyń isi, suraýmen molyǵamyz degen ońbaıtyn jurttyń isi. Biz osy kúnge sheıin suraýmen keldik, berer degen úmitti baqtyq. Su­ra­ǵanymyz kóp, alǵanymyz qansha, esepke salyp baıqaý kerek emes pe? Suraýymyz kóp bolyp, al­ǵanymyz joq bolsa, suraýda ne ma­ǵyna bar? Ózgege senbeı ól­mes jaǵymyzdy ózimiz kózdep oı­lanyp, qamdaný kerek emes pe? Joq, álde bolsa suraýymyz jetpe­gen jeri bar desek, tolyqtyryp suralyq.

Suraǵanymyz qansha, suraǵannan alǵanymyz bar ma, su­­ramaı taǵy qalǵanymyz bar ma, bilý úshin keıingi nómerlerde so­nyń jaıyn jazyp ótpekpiz. Sonan soń suramaı qalǵan mynadaı nárse bar eken desek, suraý jaǵyn keńesermiz. Suramaı qalǵanymyz joq eken. Surasaq ta bermeıdi eken. Suraǵannan esh­­nárse ónbeıdi eken desek, ón­beıtin isti qoıyp, ózge jolyn qaras­tyryp, aqyldasýymyz tıis emes pe?

Mirjaqyp Dýlatuly «Qazaq jaıy» maqalasynan

«Qazaq» gazeti, 1913 jyl, №10

Alash.kz ulttyq portaly

Bul maqala týraly ne oılaısyz?