Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

"Bıotehnologıany damytý keleshektiń talaby" - İńkár Jumadil

02 maýsym 2024 272

Hakim Abaı «balamdy medresege bil dep berdim» deıdi. Qazaqstan jastarynyń álemniń ár qıyrynda bilim alýyna múmkindik mol. Memleket tarapynan jasalatyn múmkindiktiń ıgiligin kórýshi jastyń biri – İńkár Jumadil. Búginde jas ǵalym elimizdiń bıotehnologıa salasyn óristetýge ózindik úlesin qosyp júr. Talantty jas ǵalymmen suhbattasýdyń sáti túsken edi.

– Ózińizdiń týǵan, ósken ortańyzdy keńirek aıtsańyz.

–Men 1998 jyldyń  19 qańtarynda elimizdiń úshinshi megapolısi sanalǵan Shymkent qalasynda dúnıege keldim. Kópbalaly otbasynda, segiz balanyń arasynda óstim. Ákem Jumadilov Aıdarbek - ádisker, al anam Ótegenova Saılaý - hımık-tehnolog-ınjener bolyp eńbek etedi. Men úshin ata-anam meniń baǵdar berýshi, jol silteýshi nusqaýshym. Ata-anam bala kezimnen men úshin tek ata-ana ǵana emes, sonymen qatar shabyt kózi jáne pir tutar adamdar boldy. Olar maǵan árdaıym ar-namys jáne ǵylymǵa degen súıispenshilik qundylyqtaryn tereńdeı uǵynýyma septigin tıgizdi, áli de súıeý bolyp keledi. Solardyń orasan qoldaýynyń nátıjesinde osyndaı bıikke órlep isim ilgeri basýda. Bul meniń jeke tulǵalyq jáne kásibı damýymnyń negizin qalady. Olardyń qoldaýy jáne ǵylymǵa degen qyzyǵýshylyǵy bilimge jáne zertteýlerge degen talpynysymdy yntalandyrdy. Qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde erkin sóılep, meńgerýime de jol ashty.

2004 jyly Shymkenttegi №33 orta mekteptiń 1-synybyna qabyldanǵannan-aq belsendi bala boldym. Sol kezde-aq bıologıa jáne hımıaǵa qyzyǵýshylyq tanytyp, mıkroskoptyń aldynda saǵattar boıy qorshaǵan álemdi zertteıtinmin. 8-synypta oqyp júrgenimde, muǵalimim Roza Satybaldıeva jaratylystaný salasyna degen yntyzarlyǵymdy dóp tanyp,  ǵylymı zertteýler álemine tereńdeýim jaǵdaı jasap, zerthanalyq jumystarǵa jáne bos ýaqytymda sabaqtarǵa qatysýǵa shaqyrdy.

Jetekshimniń  bıologıa páni boıynsha synyptan tys kýrstarǵa qatysýymnyń arqasynda 10-synypqa deıin mektep baǵdarlamasynyń barlyq materıaldaryn ıgerdim, "qarapaıymdylardyń erekshelikterinen" bastap "kletkalyq bóliný jáne dıferensıasıa mehanızmderine" deıingi san salaly óristi taldaýǵa múmkindik týdy.

2015 jyly mektepti úzdik bitirip, ýnıversıtetke túsý emtıhanyn tapsyrdym. UBT-dan (Ulttyq Biryńǵaı Testileý) joǵary bal - 125-ten 110 bal jınap, tórt eń bedeldi ýnıversıtetterdiń tegin oqý grantyn jeńip aldym. Bul meniń oqý mansabymdaǵy úlken jetistik jáne mańyzdy qadam dep sanaımyn.

Elimizdiń  mańdaıaldy tórt birdeı joǵary oqý orny grantyn usynyp, esigin aıqara ashty. Dese solardyń arasynan Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq Ýnıversıtetiniń bıologıa jáne bıotehnologıa fakúltetine kóńilim qulady. Sebebi QS World University Rankings nusqasy boıynsha joǵary pozısıalardy ıelenedi. Sol jerde men bıologıa jáne bıohımıany oqýdy jalǵastyryp, bilimim men daǵdylarymdy nyǵaıtýǵa da mol múmkindik týdy.

2018 jyly, ýnıversıtettiń úshinshi kýrsynda júrgende, ǵylymı zertteýler salasyna bet buryp, «Epıdemıologıa, Dáleldi medısına jáne bıostatıstıka» kafedrasynyń meńgerýshisi, qurmetti profesor Nurbaqyt Ardaq Nurbaqytqyzy basqaratyn zertteý tobyna qosyldym. Osy kezeńde men ǵylymı eksperımentter júrgizip, derekterdi taldap jáne ǵylymı pikirtalastarǵa qatysý arqyly bıotehnologıa jáne bıostatıstıka salasynda da biliktiligimdi jetildirip, bilimimdi tereńdettim.

Profesor Ardaq Nurbaqytqyzymen yntymaqtastyǵym 2023 jylǵa deıin sozyldy, sol kezeńde men ǵylym jáne medısına salasyndaǵy ózekti máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan ınovasıalyq zertteý ádisterin ázirleý jáne engizýge ózimniń úlesimdi qostym. Birlesken jumysymyzdy zertteý kezinde  eksperımenttik ádisteme, derekterdi statısıkalyq taldaý jáne ǵylymı jazý salasynda qundy tájirıbe aldym, bul meniń ǵylymı qalyptasýymdaǵy mańyzdy qadam dep bilemin. Bolashaqta epıdemıologıa  men medısına órisinde ǵylymı zertteýlerimdi jańǵyrtsam deımin.

-Bıotehnologıa mamandyǵy boıynsha qandaı taqyrypta zertteý júrgizip, ǵylymı eńbek jazyp júrsiz?

-Bıotehnologıa mamandyǵy boıynsha men "Epıdemıologıalyq ádisterdi qoldana otyryp, juqpaly aýrýlardyń aldyn alý jáne baqylaý" taqyrybynda zertteý júrgizip, ǵylymı eńbek jazyp jatyrmyn. Bul zertteý epıdemıologıanyń zamanaýı ádisterin paıdalanyp, juqpaly aýrýlardyń taralýyn boldyrmaý jáne halyq densaýlyǵyn saqtaý joldaryn zertteýge baǵyttalǵan. Osy baǵytta jumys isteı otyryp, qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasyna óz úlesimdi qosýdy maqsat etemin.sonymen qatar Ýnıver tóńireginde ózime qatty unaıtyn pánimniń biri “gendik ınjenerıa” edi. Bıotehnologıa mamandyǵy boıynsha men "Gendik ınjenerıa ádisterin qoldanyp, ósimdikterdiń ónimdiligin arttyrý" taqyrybynda zertteý júrgizip, ǵylymı eńbek jazǵym keledi. Bul zertteý ósimdikterdiń genomyn ózgertý arqyly olardyń ósý qarqynyn jáne qorshaǵan ortaǵa tózimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Gendik ınjenerıa men bıotehnologıanyń zamanaýı ádisterin qoldana otyryp, aýyl sharýashylyǵynda tıimdilikti joǵarylatý jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselelerin sheshýdi júıelesem deımin.

-Bolashaqta qajetti óris sanalatyn bıotehnologıany damytýdyń múmkindikteri qandaı?

-Bıotehnologıa, bolashaqtyń tehnologıasy retinde, kóptegen múmkindikterdi usynady. Eń aldymen, bul sala aýyl sharýashylyǵynda úlken jetistikterge jetýge múmkindik beredi. Gendik ınjenerıa jáne ósimdikterdi modıfıkasıalaý arqyly ónimdilikti arttyrý, zıankester men aýrýlarǵa tózimdilik qasıetterin damytý, qorshaǵan ortaǵa zıan keltirmeıtin ádisterdi engizý sıaqty máseleler sheshiledi. Bul óz kezeginde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jáne aýyl sharýashylyǵynyń tıimdiligin arttyrýǵa yqpal etedi.

Ekinshiden, bıotehnologıa medısına salasynda revolúsıalyq ózgerister ákeledi. Gendik terapıa, jasýshalyq ınjenerıa jáne bıofarmasevtıka arqyly kóptegen aýrýlardy emdeýdiń jańa ádisteri damyp keledi. Bul onkologıalyq aýrýlar, genetıkalyq buzylýlar jáne ımýndyq júıe aýrýlary sıaqty kúrdeli máselelerdi tıimdi sheshýge múmkindik beredi. Sonymen qatar, bıotehnologıanyń kómegimen jańa vaksınalar men dári-dármekterdi jyldam ázirlep, olardy óndirý prosesin jetildirýge bolady.

Úshinshiden, bıotehnologıa ónerkásip salasynda da keńinen qoldanylady. Bıologıalyq prosesterdi paıdalaný arqyly energıany tıimdi óndirý, bıologıalyq otyndar jasaý jáne ekologıalyq taza óndiris ádisterin damytýǵa múmkindik beredi. Mysaly, mıkrobıologıalyq sıntez ádisteri arqyly plasıkterdiń bıologıalyq ydyraıtyn túrlerin shyǵarý jáne sý resýrstaryn tazartý prosesterin jetildirý múmkindigi bar.

Qoryta aıtqanda, bıotehnologıanyń damýy ǵylym men qoǵamnyń kóptegen salalarynda aıtarlyqtaı progreske jetýge jol ashady. Bul tehnologıalar adamnyń ómir sapasyn jaqsartýǵa, ekologıalyq máselelerdi sheshýge jáne turaqty damý maqsattaryna qol jetkizýge kómektesedi.

-Erterekte benzın óndirý úshin  munaıdan alynbaıtyn, bıdaı, qyzylshadan alynatyn bıoetanol spırtin óndirýdiń basqa joldary bar ma?

-Iá, bıoetanol óndirýdiń basqa da joldary bar. Erterekte benzın óndirý úshin munaıdan alynbaıtyn, bıdaı men qyzylshadan alynatyn bıoetanol spırtin óndirýdiń álternatıvti tásilderi retinde kelesi ádisterdi qarastyrýǵa bolady:

 

  1. *Lıgnosellúlozdy shıkizat*: Bıoetanoldy aǵash, saban, júgeri qabyqtary, tipti qaldyq qaǵaz sıaqty lıgnosellúlozdy materıaldardan óndirýge bolady. Bul ádis aýyl sharýashylyq qaldyqtaryn jáne orman ónimderin paıdalanýǵa múmkindik beredi, osylaısha resýrstardy tıimdi qoldanýǵa jáne qorshaǵan ortaǵa zıandy áserdi azaıtýǵa yqpal etedi.

 

  1. *Baldyrlar*: Bıoetanoldy mıkrobaldyrlardan óndirý de perspektıvti baǵyt bolyp tabylady. Baldyrlar jyldam ósedi jáne joǵary ónimdilikke ıe, sonymen qatar, olardy óndiris qaldyqtarymen nemese aǵyndy sýlarmen qorektendirýge bolady. Bul ádis bıootyn óndirisiniń ekologıalyq áserin tómendetedi.

 

  1. *Qaldyqtar*: Taǵam qaldyqtary, organıkalyq turmystyq qaldyqtar jáne ónerkásiptik qaldyqtar bıoetanol óndirý úshin paıdalanylýy múmkin. Bul tásil qaldyqtardy qaıta óńdeý arqyly qosymsha qundylyq alýǵa jáne polıgondarǵa túsetin júktemeni azaıtýǵa múmkindik beredi.

 

  1. *Mıkroorganızmder men fermentter*: Zamanaýı bıotehnologıalyq ádisterdi qoldanyp, arnaıy mıkroorganızmder men fermentterdi paıdalaný arqyly bıoetanol óndirýdiń tıimdiligin arttyrýǵa bolady. Gendik ınjenerıanyń kómegimen mıkroorganızmderdiń etanol shyǵarý qabiletin jaqsartýǵa bolady.

Bul ádisterdiń barlyǵy munaıǵa táýeldilikti azaıtyp, jańartylatyn resýrstardan otyn alýǵa múmkindik beredi, sondaı-aq ekologıalyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge yqpal etedi.

-Qazaqstanda bıotehnologıany óristetý qanshalyqty jolǵa qoıylǵan? Damytýdyń tetikteri bar ma?

-Qazaqstanda bıotehnologıany óristetý baǵytynda birqatar mańyzdy qadamdar jasalýda. Elde bıotehnologıa salasyn damytý úshin ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndary jumys isteýde, olardyń qatarynda, árıne birinshiden ózimniń altyn uıam  Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq Ýnıversıteti, sonan soń Nazarbaev Ýnıversıteti jáne basqa da jetekshi bilim berý mekemeleri bar. Osy oqý oryndarynda bıotehnologıa salasyna qatysty zertteýler men ázirlemeler júrgizilýde.

Degenmen, bıotehnologıa salasyn damytý úshin birqatar tetikterdi iske qosý qajet:

 

  1. *Memlekettik qoldaý jáne ınvestısıalar*: Memleket bıotehnologıa salasyn damytý úshin granttar, sýbsıdıalar jáne salyqtyq jeńildikter arqyly qoldaý kórsetýi tıis. Sondaı-aq, sheteldik ınvestısıalardy tartý jáne strategıalyq áriptestikterdi damytý mańyzdy.

 

  1. *Ǵylymı-zertteý ınfraqurylymy*: Zamanaýı zerthanalarmen jáne tehnologıalarmen jabdyqtalǵan ǵylymı-zertteý ortalyqtaryn qurý jáne damytý qajet. Bul ortalyqtarda ǵylym men óndiris arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtý úshin ınovasıalyq jobalar júzege asyrylýy tıis.

 

  1. *Kadrlardy daıyndaý*: Bilikti mamandardy daıyndaý jáne kadrlardy shetelde oqytý baǵdarlamalaryn uıymdastyrý mańyzdy. Qazaqstanda bıotehnologıa salasy boıynsha joǵary bilim berý deńgeıin arttyrý jáne halyqaralyq standarttarǵa sáıkes bilim berý baǵdarlamalaryn ázirleý qajet.

 

  1. *Jekemenshik sektordy yntalandyrý*: Jekemenshik sektordy bıotehnologıa salasyna qatystyrý úshin yntalandyrý sharalaryn engizý qajet. Bul ınovasıalyq kásiporyndar men startaptardy qurýdy qoldaýǵa, sondaı-aq olardyń ǵylymı zertteýlerge qatysýyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

 

  1. *Halyqaralyq yntymaqtastyq*: Halyqaralyq ǵylymı qaýymdastyqpen jáne bıotehnologıa salasyndaǵy jetekshi eldermen yntymaqtastyq ornatý mańyzdy. Bul ozyq tájirıbeler men jańa tehnologıalardy Qazaqstanǵa engizýge múmkindik beredi.

Qoryta aıtqanda, Qazaqstanda bıotehnologıany óristetý úshin memlekettik qoldaý, ǵylymı-zertteý ınfraqurylymyn damytý, kadrlardy daıyndaý, jekemenshik sektordy yntalandyrý jáne halyqaralyq yntymaqtastyqty arttyrý sıaqty keshendi sharalar qajet. Osy baǵyttar boıynsha úılesimdi jumystar júrgizilse, Qazaqstannyń bıotehnologıa salasynda aıtarlyqtaı jetistikterge jetý múmkindigi joǵary.

-Etonol spırtiniń ornyn almastyratyn selúloza ónimin ósimdikten óndirý isi tıimdi me?

-Etanol spırtiniń ornyn almastyratyn selúloza ónimin ósimdikten óndirý isi óte tıimdi dep sanaımyn. Birinshiden, selúloza ósimdikterdiń negizgi qurylymdyq komponenti bolyp tabylady jáne ol aýyl sharýashylyq qaldyqtary, orman ónimderi, saban, júgeri qabyqtary sıaqty lıgnosellúlozdy materıaldardan alynýy múmkin. Jáne óz basym ekologıalyq máselelerdi qatty nazarǵa alǵandyǵymnan, bul qaldyqtardyń qaıta óńdelýi ekologıalyq turǵydan tıimdi jáne resýrstardy tıimdi paıdalanýǵa múmkindik beredi.

Ekinshiden, selúloza negizindegi ónimder óndirisinde shıkizattyń moldyǵy men qoljetimdiligi úlken artyqshylyq bolyp tabylady. Aýyl sharýashylyq jáne orman qaldyqtaryn paıdalaný arqyly bıoetanol óndirý ekonomıkalyq turǵydan tıimdi, óıtkeni bul materıaldar keń kólemde qol jetimdi jáne olardyń quny tómen.

Úshinshiden, selúloza negizindegi bıoetanol óndirisi kómirtek shyǵaryndylaryn azaıtýǵa kómektesedi, bul klımattyń ózgerýimen kúreske úlken úles qosady. Ósimdikter fotosıntez prosesi arqyly atmosferadan kómirqyshqyl gazyn sińiredi, osylaısha selúloza negizindegi bıoetanoldyń kómirtek izin azaıtady.

Sonymen qatar, bıoetanoldy selúlozadan óndirý energetıkalyq táýelsizdikti arttyrýǵa jáne munaı ónimderine degen táýeldilikti azaıtýǵa yqpal etedi. Bul ásirese aýyl sharýashylyq salasy damyǵan jáne bıomassanyń mol qory bar elder úshin mańyzdy.

Qoryta aıtsam, etanol spırtiniń ornyn almastyratyn selúloza ónimin ósimdikten óndirý ekonomıkalyq, ekologıalyq jáne energetıkalyq turǵydan tıimdi bolyp tabylady. Bul ádis aýyl sharýashylyq qaldyqtaryn tıimdi paıdalanýǵa, ekologıalyq taza otyn óndirýge jáne kómirtek shyǵaryndylaryn azaıtýǵa múmkindik beredi.

-Siz birneshe iri jobalarǵa qatystyńyz. Dıagnostıkany jańǵyrtý, túrli syrqattardy emdeý isi syndy aýqymdy jobalardy júzege asyrýǵa kómektestińiz.Sony keńirek aıtsańyz.

-Iá, men birneshe iri jobalarǵa qatystym jáne dıagnostıkany jańǵyrtý, túrli syrqattardy emdeý isi syndy aýqymdy jobalardy júzege asyrýǵa óz úlesimdi qostym.

Sonyń ishinde aýqymdylary mynalar.*Dıagnostıkany jańǵyrtý*:

Meniń qatysýymmen júzege asyrylǵan jobalardyń biri dıagnostıkalyq ádisterdi jetildirýge baǵyttalǵan bolatyn. Bul joba aıasynda zamanaýı bıotehnologıalyq ádisterdi qoldanyp, erte kezeńde aýrýlardy anyqtaý úshin joǵary dáldikti dıagnostıkalyq quraldardy ázirleýge basymdyq berildi. Genetıkalyq taldaýlar, molekýlalyq markerler jáne bıosensorlar sıaqty ozyq tehnologıalardy paıdalana otyryp, biz dıagnostıkanyń sapasyn arttyryp, aýrýlardy erte anyqtaý múmkindikterin keńeıttik.

*Túrli syrqattardy emdeý*:

Emdeý ádisterin jetildirý boıynsha birneshe jobalarǵa qatystym. Bul jobalar aıasynda gendik terapıa, jasýshalyq ınjenerıa jáne bıofarmasevtıka salasyndaǵy jańalyqtardy qoldaný arqyly syrqattardy emdeýdiń tıimdi joldaryn izdestirdik. Atap aıtqanda, qaterli isik aýrýlaryn emdeý, genetıkalyq buzylýlardy túzetý jáne ınfeksıalyq aýrýlarǵa qarsy jańa vaksınalar ázirleý baǵytynda jumystar júrgizildi. Ár jobada ınovasıalyq tásilder men zamanaýı ǵylymı ádisterdi qoldaný arqyly emdeýdiń tıimdiligin arttyrýǵa tyrystyq.

*Ǵylymı zertteýler men ázirlemeler*:

Sonymen qatar, ǵylymı zertteýler men ázirlemeler barysynda bıotehnologıanyń aldyńǵy qatarly baǵyttarynda jumys istedim. Jasýshalardyń regenerasıasy, tindik ınjenerıa jáne bıomaterıaldardy qoldaný arqyly jańa terapıalyq ádisterdi damytý baǵytynda zertteýler júrgizdim. Bul jobalar bıomedısına salasyndaǵy ǵylymı progreske óz úlesin qosyp, zamanaýı medısınanyń damýyna yqpal etti.

Jalpy alǵanda, meniń qatysýymmen júzege asqan jobalar dıagnostıkany jetildirýge, emdeý ádisterin jaqsartýǵa jáne bıotehnologıanyń ozyq jetistikterin medısına salasyna engizýge baǵyttaldy. Árbir joba aıasynda ǵylymı zertteýler men tájirıbelik jumystardy úılestire otyryp, aýrýlardyń aldyn alý jáne emdeý isine úlken úles qostyq.

Suhbattasqan Qýan Tańqy

 

Bul maqala týraly ne oılaısyz?