Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

Ardaqty aqsaqaldar, atqa mingen aǵalar, el bılegen jaqsylar! Talas-tartysty endi qoıyńdar! Jurtty oılańdar!

07 mamyr 2024 195

Bir kezdegi ótken tús sekildi, kórgen kúniń kór sekildi edi. «Baıaǵyny» saǵynýshy ediń, «kazirgige» qamyǵýshy ediń. «Átteń, Táńirimen» kúniń ótti. Tiliń shyqsa, úniń shyqpady. Úniń shyqsa, kúniń shyqpady. Dúnıeni qarańǵy tuman basty. Sen bir eriksiz qul ediń. Talantsyz týǵan sorly ediń. Kóp zaryqtyń, kóp sarǵaıdyń…

Kózińniń jasyna Qudaı ıidi.

– Kózińniń jasyn!
– Óıtkeni, jylaýdan basqany bilmeýshi ediń.
– Qabyly Alladan, qamy kimnen? – dese,
– Pendeden, – der ediń.
– Qam qylyp pe ediń? – dese,
– Joq – der ediń.
– Joq ekenin bilemin, qamdanýǵa ýaqytyń boldy ma?

Qazaq degen halyq ediń. Edil-Jaıyq, Esil, Nura, Arqa, Syr, Ertis, Oral, Alataý, Altaı mekeniń edi.

– Osylardaı ujmaqqa meńzes jerleriń bar edi.
– Aıdyn shalqar kólderiń bar edi.
– Tý ustap, tulpar mingen erleriń bar edi.
– Erdiń qunyn eki aýyz sózben bitiretin bıleriń bar edi.
– Dushpan kúnderlik kúıleriń bar edi.
– El bastaıtyn kósemiń bar edi.
– Sóz bastaıtyn shesheniń bar edi.
– Aq kıizge kótergen handaryń bar edi.
– İzgi qarıa shaldaryń bar edi.
– Saýyq-saıran jıynyń bar edi.
– Baq-bereke uıymyń bar edi.
– Kedeıiń joq, baı ediń,
– Tórt túlikke saı ediń.
– Sol kúnderde armanyń bar ma edi?
– Joq sekildi edi. Sonan da qazaq aıryldyń!
– Onan qymbat neń bar edi?
– Moınyńa buǵalyq tústi, bulqynbadyń.
– Quryq kóterip edi, qolǵa turdyń.
– Arǵymaq ediń, jaby boldyń.
– Júgensiz mindi, qaqpalap júrdi. Erqashty qyldy, kóne berdiń. Baıaǵy dáýren kózińnen bir-bir ushty. Qamyqtyń, jabyqtyń.
– Kózińniń jasyna Qudaı ıidi! Qam qylǵan joqsyń. Qam qylýǵa ýaqytyń bolǵan joq. Ýaqytyń talas-tartysqa ketti. Ózdi-ózińniń talasyńa ketti.
– Eldiń kórki er edi.

Bizdiń qazaqtyń basshylary tana, monshaqqa qyzyǵyp, jer júzinde esh halyq dáreje kórmegen bolystyqty zor abyroı, baqyt kórip adasty. Talas qanyna sińdi. Atadan balaǵa mıras bolyp qaldy.

– Er adassa, el adasýshy edi.

Erlerimiz adasyp edi, elimiz de adasty. Sol adasýdan áli beti ońǵa burylǵan joq. Kózdiń jasyn Qudaı ıigen kezde de jónge túsken joq.

Bolystyq qalyp edi, jaqsylarymyz bolystyń tonyn komıtetke kıgizdi. Komıtetke predsedatel, aǵza bolý burynǵydaı bolys, bı bolyp «el bıleý», momynǵa tize kórsetý eken dep adasty. Komıtet ashý bostandyqty kúsheıtý jolynda halyqqa qyzmet etý ekenin oılamady. Oılasa da dert kernep shydatpady. Aýrý qalsa da, ádet qalmady. Bostandyq bolǵaly tórt aıdan asty. Qazaq arasynda komıtetten de ózge zor ister bar ekeninen habary joq.

– Endi, biz qashan jurt bolamyz?
– Adasýdy áli de qoımasaq, istiń, túbi nege soǵar? Alashtyń azamaty, osyny oılaıyq!

Qazaqtyń qazaq zamany bastan keshkennen keıin bizdiń atqa mingen jaqsylarymyz Alashtyń ary úshin, asyl istiń qamy úshin ózara alalyǵyn tastap, dushmanǵa qarsy jol qarap, ádis izdegen bolsa, bul kúnde kóńilimiz jetigirek, kózimiz ashyǵyraq bolar edi.

– Bostandyq týdy.

Bul bostandyq kókten tústi. Endi ózimizdiń uıymsyzdyǵymyzdan tegin bostandyq jemisinen paıdalana almasaq, «aspannan shuǵa jaýǵanda ultaraq tımegen qul» biz bolmaımyz ba?

– Kúni erteń zemstvo ashylǵaly tur.

1917 jyly sentábrde ýchredıtelnoe sobranıeniń saılaýy.

Aýylnaı komıtetterge talasyp, tórt aıda jumystyń tórtten birin bitire almaǵanda, bir kúnniń ishinde bitýge tıis ýchredıtelnoe sobranıeniń saılaýy qalaı bolmaq?

–  Búkil dúnıeni qanǵa boıaǵan soǵystyń túri mynaý. Basymyzdan keshirip turǵan zamanymyzdyń qalpy bul.
– Mynaý áli buǵanasy bekimegen, býyny qatpaǵan bostandyq.

Munyń bárin oılaǵan adam ishken asyn jerge qoıady. Shyrt uıqydan shoshyp oıanady. Jalǵyz-aq qara sýǵa semirgen qaıǵysyz - bizdiń qazaq.
– Bul bostandyqty ápergen erlerge at saldyrmasaq, bizdi olar kim der?
– Bul bostandyqtan aıyrylsaq, kórgen kúnimiz ne bolar? Sana qaıda?
Ardaqty aqsaqaldar, atqa mingen aǵalar, el bılegen jaqsylar!
– Talas-tartysty endi qoıyńdar!
– Mynaý bolǵaly turǵan zor isterge qamdanyńdar!
– Yntymaqqa qaıtyńdar!
– Qudaıdan qorqyńdar!
– Jurtty oılańdar!
– Násil-nesiptiń kóz jasyna qalyp júrmeńder!

Mirjaqyp DÝLATULY,

«Sana qaıda» maqalasynan

«Qazaq» gazeti, 1917 jyl, № 236

Derekkóz: Dýlatuly M., Alty tomdyq shyǵarmalar jınaǵy.2-tom. - Almaty, 2013 j.

Alash.kz ulttyq portaly

Bul maqala týraly ne oılaısyz?