Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

Álıhan Bókeıhannyń Ahmet Baıtursynulyna jazǵan haty

28 naýryz 2024 253

BAÝYRYM AHMET!

11 maýsymda jazǵan hatyńdy aldym. Profesor tamyz jáne qyrkúıek aılarynda Yrǵyz ben Torǵaıǵa baryp, sol jaqtan Qyzylordaǵa soǵatyn bolyp ýáde berip, Berlın qalasyna qaıtyp ketti. Men odan Qostanaıdan bastaýyn ótindim. Ol buǵan kelisti. «Eger osy óńirlerge barsańyz, Ahmet Baıtursynulyn ushyrastyrýǵa tıissiz. Bul kisi sizge serik bolady» – dedim men taǵy da.

Endi seniń kelisimińdi bilip, oǵan hat jazyp, habarlasyp, aqparatymdy Máskeýdegi Nemis ókildigine tastap ketpekshimin.Ol ózi bizdiń Qazaq ókilettiligine soǵyp, anyqtap surap alatyn shyǵar!

Tamyz aıynda óziń qaıda barmaqsyń? Myrzaǵalıulyn nemispen ushyrastyrýǵa jiberersiń! Eýropa súzektiń mıkrobyn áldeqashan tapqan. Lızajannyń profesory dáris ústinde aıtatyn kórinedi: «Maks pa (meniń profesorym), joq, men be, bul mıkropty tapqan sıaqtymyz» – dep.

Maks bul jóninde eshteńe demep edi. Bálkim, onyń zertteýiniń nysanasy da sol shyǵar. Eger sen oǵan qosylsań, tipti jaqsy bolar edi.

Bizdiń Ortalyq baspada kórnekti quraldar sheberhanasy bar. Olardyń qarjysy jetkilikti. Jumys jospary aýqymdy. Búkil KSRO boıynsha halyq aǵartý isine qajetti nárseler árbir ulttyń jaǵdaıy men ereksheligine qaraı jasalynbaqshy. Men olarǵa Qazaq akademıalyq ortalyǵymen baılanysyńdar dep keńes aıttym. Akademıalyq ortalyq endi qazaq mektebi men kóshpeli oqý úılerine keledi-aý degen erejelerin kórsetip, arnaıy jumysymen qosa osy múmkindikti paıdalanyp, óz baǵasyn bersin.

Akademıalyq ortalyq, osyny oryndaýǵa tyrysyńdar!

Ámire Qashaýbaıulyn Parıjge jibermekshi. Ol birde-bir án sózin bilmeıdi ǵoı!? Bolmaıtyn nárseni aıtady. Men ony biryńǵaı ánshilerdiń úıine aparyp, án salǵyzdyrttym. Daýysyn maqtastyq, áıtse de án salǵan kezde, men qatty uıaldym: aıtqan ániniń sózinde mán bolsaıshy!

Parıjde mándi án talap etedi. Ánshini Parıjge jibere otyryp, bir ánniń bolsa da sózin jattatqyzýǵa bolady ǵoı!

Ámiremen birge baratyn basqa halyqtardyń ánshileri ulttyq kıimderin kıgen, al bizdiń Ámire orys meshanynsha kıinipti. Bul sonshalyqty qıyn ba edi?

Abaı men Altynsarynyń balasy jónindegi jazýyńdy kúzge deıin bitirseń de kesh emes. Názir de Abaı týraly jazbaqshy. Meıli, jazsyn. Altynsarynyń balasy Ybyraı haqynda óziń jazsań, jaqsy bolar edi. Ol seniń aǵań emes pe? Eger ol qazir ómir súrse sendeı bolar edi, al sen erterek dúnıege kelgende, onyń isin jasaryń haq.

Seniń eresek saýatsyzdarǵa arnalǵan kitabyńdy «bizge» kereksiz qazaq handary men bıleriniń sózderi bar eken. «Eńbekshi qazaqtyń» 30-sanyndaǵy 19 qosymshasynda Ǵabbas: «Kitapta bir de komýnıs joq» – dep jazypty. Oǵan joldas Mardan «Aq jol» betinde jaýap qaıtardy. Mardan jaqsy aıtypty. Men Mardannyń muny nege jazǵanyn bildim: Bizdiń «jazýshy» qazaq komýnıserimiz saǵan rıza emes ári araz kórinedi. Sen kitabyńda Maǵrıfanyń inisine deıin oryn berip, myna «jazýshylardyń» eńbekterin kirgizbepsiń. Orystyń mundaı kitaptarynda Lenınniń maqalalary toly bolady eken.

Ondaılar bizdiń qazaq kitaptarynda baıǵus Sákendikinen basqalarda joq. Muny maǵan jaqynda bolǵan komýnısiń biri aıtty. Men onyń esine mynadaı mysaldy túsirdim: «Kóktem shyǵyp, kún aspanǵa joǵary kóterilip, tirshilik ataýly oıana bastaǵanda, Iýpıter buqa keıpinde jerge tómen túsip, sıyrlardyń arasynda urpaq óndirý qamymen júredi eken. Birde jaı ǵana kádimgi buqa Iýpıter qudaı bolýdy oılapty. Sonda bireýler aıtypty: «Buqanyń Iýpıter bolamyn dep armandaýy – sandyraq, bos qıal»– dep.

Qazaq komýnıseri Lenın bolýdy qalasa, jol ashyq. Álgi buqanyń kebin qushyp júrgen qazaq komýnıseri Lenın bola ala ma degenimde, myna «tórem» kóńilsizdenip ári ókpelep qalady.

Kelinine bardy! dep, Kúrden ákesi Edigege qol jumsaǵanda, Edige aıtqan eken: «Eger súlikteı arǵymaqty boldyrsań, jaqsy at qaıdan kelmek? Qara suńqardy qorlasań, ondaı qusqa qolyń qaıta jete me? Eger jerdi órteseń, azyqty qaıdan almaqsyń? Sýdy qanǵa bóktirseń, qara sýdy kim berer? Shashymdy aq shalyp, kózimdi shel basyp, qartaıǵan shaǵymda óz atań – meni synasań, qaıdan jaqsy bolasyń»– dep («Kóksildir»). «Kóksildir» men «Shaıyrda» osyndaı óleńder bar. Osyny jazýǵa bolady ǵoı.

Ortalyq baspanyń tapsyrmasy boıynsha Maǵjan Jumabaıuly álippe men óz betimen oqıtyndarǵa arnap kirispelik jazǵan-dy. Keshe Názir aıtady: «Maǵjan Jumabaıulynyń jazǵan kitaby Baıtursynulynyń kitabynan jaqsy» – dep. Ol kitaptar áli basyla qoıǵan joq. Maǵan kórsetpedi de. Biraq, Názir synshy emes.

Meńdeshuly joldas «Bókeıhanuly «Eńbekshi qazaqqa» maqalalar jazady», – dep shaǵymdanypty. Bul shaǵymy 15-maýsymda Ortalyq Komıtet janyndaǵy baspa bólimine túsipti. Meni álgi shaǵym boıynsha onda otyrǵan tatarlar tıisinshe tezden ótkizdi.

Máskeý komýnıseri: «qazaqtar – ultshyldar» – dep jalpyǵa jar salyp, aıqaılap júr. Men olardan: Aıtyp júrgenderiń ne? – dep surasam, olar: - Ózderiń ózderińe shaǵym jasap júrsińder, ıaǵnı ony jazǵan – óz qazaqtaryń, – dep aıtady.

Jazǵandarymyzdy aıaqtadyq. 30-maýsymda elge qaraı shyǵamyn.

Madıardyń balaly bolýymen quttyqtaımyn dep edim, biraq meken-jaıyn bilmeımin. Osy jóninde Madıarǵa jazyp jibershi. «Eńbekshi qazaq» maǵan tıesili aqshamdy bóler me eken, sony Joldybaıulynan bilshi…

Hat jaz. Álıhan.
Máskeý,23. VI – 25 jyl.

Derekkóz: Bókeıhan Á. Shyǵarmalary. XII tom, Astana, 2018 j.

Bul maqala týraly ne oılaısyz?