Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn!

Álıhan Bókeıhan

Álıhan Bókeıhan: Jastar, jurtshyldar, óz betińmen iske kiris!

19 sáýir 2024 274

Aldymyz úlken toı. Jalpy jurt jańa bolatyn zemstvoǵa kirispek.

Zemstvo - jurt ózi saılap qoıatyn májilis mekeme. Jurttyń kózi, janashyry, kúzetshisi, qamqory, qorǵaýshysy. Turmys-tirshilikte zemstvo bılemeıtin is bolmaıdy.

Zemstvo úsh orynda, úsh dárejede bolady: bolosnoı, ýeznoı, oblosnoı. Bular birine-biri qol. Árqaısysynda is atqaratyn jurt saılap qoıǵan basshy mekeme bolady, oryssha - ýprava. Bul is atqaratyn mekemeniń syrtynan baǵyp turatyn, mynany iste dep is beretin májilisi bolady. Bul oryssha glasnyılardyń sobranıesi.

Úsh zemstvoda óz aldyna úsh - bolosnoı, oblosnoı sobranıesi (glasnyılardyń) bolady. Bul májilistiń ókilderin jurt saılaıdy. Jylyna ókilder neshe márte májilis quratyny o bastan belgili bolady. Bul zemstvo ókilderi qalaı saılanatyny endigi nómirde jazylar. Endi qysqartyp zemstvo isteıtin turmys-túrshilik isin atap ótelik.

Zemstvo qolǵa alyp qylatyn istiń bir zory - bala oqytý. Zemstvo mektep, shkol salady. Medrese kórmegen bala bolmaıdy..

Oqýdan shyǵyp qaraıǵan adamnyń kózin ashýǵa úlkenge de bilim, ǵylym shashýǵa zemstvo kóshpeli, ýaqytsha bilgish muǵalim jaldap oqý úıretedi. Oqý báıgesine qosylmaı armanda qalǵan adam bolmaıdy. Júırik, bilgish barynsha bolǵany jaryqqa shyǵyp, jurtqa qyzmetin kórsetedi. Sonda jurt tarqy jolyna jyldam túspek.

Zemstvo dáriger jaldap, aýrýhana ashyp, aýrýdy emdetedi. Qotyr, soqyr, taz, noǵaı qotyr, súzek, sheshek bolmasqa sebep bolady. Evropada, tarqy etken jurttarda osy aıtylǵan aýrýlar joq. Bolsa, bolymsyz jurttarda bar.

Germanıa, Anglıada sheshek joq. Álde qalaı bolsa qalsa, joǵaltyp jiberedi. Bizdiń orystyń zemstvosynyń aýrýhanasy, dárigeri jurtqa esepsiz paıda keltirip otyr. Talaı jurtqa paıdaly is osy zemstvo dárigerinen shyqqan. Zemstvoǵa sheberler talasyp kiredi. Gosýdarstvennı Dýmanyń aǵzalary, bostandyqtan keıin mınıstr bolǵan Shıngarev, Gýdnev zemstvo dárigeri.

Zemstvo qolynda maldy emdeý isi bolady. Topalańnan, qotyrdan jylyna qazaqtan san maly óledi. Zemstvo kirisse, bul aýrýdan bir mal ólmeıdi. Topalań, jamandatqandy malǵa egip qoısa, mal aýyrmaıdy. Bizdiń qazaq zemstvosy topalań, qotyr, jamandatqannan qazaq malyn alyp qalsa, munyń sharýaǵa qansha paıda ekenin men qazaqqa úıretpespin.

Zemstvo mal súıegin tazartatyn jurtqa óner kórsetedi. Bizdiń qazaqtyń mujyq kelgen jerine belgili bolǵan qalmaq sıyry deıtin qyzyl, kók sıyr qazaq sıyrymen tuqymdas. Sharýa kúılegen mal súıegin jaqsylaı biletin jurt jaqsyny jaqsyǵa alyp, tamaǵyn kútip, taza súıekti, bazarda pul, qyzmetke kúshti sıyr qylyp alý. Qazaq malyn osy jolmen tazartsa, dúnıede joq mal shyǵady. Qazaq jylqysyndaı kónbis jylqy jer ústinde joq.

Zemstvo jurtqa egin salý jolyn kórsetedi. Egin tamyryn ustaı bilgen jurtta egin shyqpady bolmaıdy. Germanıada tuqymdy shashqan soń, qansha astyq alatyny belgili, buǵan shek joq. Soǵan tuqymyna bankadan qaryz aqsha alady, bir pudyna pálen pud túsedi dep esep qylyp. Egindi salyp, kún jaýa ma, jaýmaı ma dep kókke qarap bizshe otyrmaıdy. Egin sala biletin jurtta qyzmet qylsa, jemisi qansha bolatyny kún buryn belgili. Zemstvo egin isin jolǵa salady.

Zemstvo qoıma-sklad jasap, jurtqa arzanǵa egin oratyn, pishen shabatyn saıman alyp beredi. Soqasyz, shalǵysyz, mashınasyz qazaq bolmaıdy. Kóp zemstvo qosylyp, kúrmelip, soıýz bolyp zavod ashpaq. Kerek-jaraqty osy zavodta istetpek. Osy kúnde muhıtqa shatyr bolatyn temir satatyn zemstvo soıýzy bar.

Zemstvo qolynda sot bolady. Sýdıany zemstvo saılap qoıady. Mılısıany zemstvo jaldap qoıady. Zemstvo jol túzeıdi, kópir salady, aryq qazdyrady, sý alǵan pishendikti qurǵatady. Zemstvo egindi, maldy strahovanıe qylady. Jurttyń óz tizgini ózine keldi degen mine osy.

Osy zemstvoǵa bizdiń qazaq sheber adam taýyp, kóshten qalmasa, biz jurt boldyq. Partıa bolyp, qańǵyrtsaq, bizdi qudaı ońdamaǵany.

Keleshek ýaqyttaǵy bala-shaǵa, úrim-butaqtyń baqyt, mahabbaty úshin jurt búldirgen partıa basy aqsaqal, pysyq qýlar tyıylǵany jurt paıdasy. Biraq adam balasy nápsiniń quly, bular mańdaıyna tas tımeı toqtamas.

Jastar, jurtshyldar, óz betińmen iske kiris!

Qyr balasy.

«Qazaq» gazeti, №236, 1917 jyl

Derekkóz: Bókeıhan Á. Shyǵarmalary. X tom.-Astana, 2018

Alash.kz ulttyq portaly

Bul maqala týraly ne oılaısyz?